Zavoleh krasotu doma Tvojega...

Zanimljiv je primer humske episkopije koja je, sudeći po licima kojima se poverava njena uprava, uživala poseban ugled. Pre svoga izbora za arhiepiskopa (1263), na čelu ove eparhije bio je brat kralja Uroša, Sava.

Od 1317. godine tu je načalstvovao kraljev saradnik i prijatelj, tada episkop, Danilo. Posle uspešne odbrane manastira Hilandara, boravka na čelu Banjske eparhije u svojstvu njenog poslednjeg episkopa, učešća u gradnji manastira Banjske kao grobne kraljeve zadužbine, neuspele kandidature za vodeće mesto u Srpskoj crkvi 1317. godine, Danilo dospeva na mesto humskog episkopa. Sudeći po sačuvanoj povelji o sedištu svoje eparhije, tu zatiče teško stanje. Hram Svetih apostola bio je zadužbina Nemanjinog brata i strica prvog srpskog arhiepiskopa Save, kneza Miroslava. Znači, ona je savremenik Nemanjinih zadužbina i neznatno starija od manastira Studenice.

SEDIŠTE HUMSKE EPISKOPIJE
Ovaj hram postaje sedište humske episkopije tek sredinom trinaestog veka, kada je procenjeno da se sedište eparhije mora preneti sa Stona dublje u unutrašnjost zemlje. Pored prenosa središnje uprave arhiepiskopije iz Žiče u Peć, premeštaj sedišta humske episkopije u redovnim prilikama državnog života predstavlja jedini primer promene eparhijskog sedišta, što govori koliko je Sveti Sava sa bratom kraljem Stefanom Prvovenčanim smišljeno radio i postavio čvrste temelje nove arhiepiskopije. Dotle zadužbina kneza Miroslava nije bila ni katedrala ni manastir, jer se on ne pominje u trinaestoj glavi Studeničkog tipika. Nije jasno zašto je relativno mlada građevina posle jednog veka svog postojanja dospela u teško stanje o kome se govori u vreme njenog Episkopa Danila (1317-1324), odnosno potonjeg arhiepiskopa. Stoga je kralj Milutin darovao ovoj katedrali nove metohe koji se nalaze u blizini. Priložena je crkva Svetog Nikole na Sirotinji sa metohom, Svete Bogorodice na Bistrici sa crkvicom na Kičavi, i Svete Bogorodice u Kutanjskoj sa posedima.
Slično manastiru Žiči i katedrali Raške eparhije, i ovde se u vreme kralja Milutina beleže samo manji radovi. Posle onog što je rečeno o sedištima arhiepiskopije (ranijem u Žiči i potonjem u Peći), ne čudi ni odnos prema Humu, iako je tu Danilo, čovek toliko zaslužan za Milutina i veran do kraja, jer samo uz njegovu pomoć kraljeva sahrana je obavljena na pristojan način bez prisustva arhiepiskopa Nikodima.
Ovde je mesto da se progovori i o životnim „nepravdama“, koje podnosi budući Àrhiepiskop Danilo. Dva puta se našao u blizini aktuelnog arhiepiskopa sa kraljevim planom da ga nasledi, i to se nije desilo. Napušta najbližu okolinu Àrhiepiskopa Jevstatija II (1292-1309) i dolazi na čelo manastira Hilandara u vreme kad prethodni starešina ove obitelji, Sava, postaje prizrenski episkop. Kad je, samo dve godine kasnije (1309), Sava prizrenski biran za arhiepiskopa, Danilo se bori za opstanak Hilandara. Tada nema vesti ni o Nikodimu. Potom, kao banjski epsikop, stara se o gradnji manastira Banjske, čijim dovršenjem se eparhija ukida i Danilo ostaje „bez posla“. Pri izboru naslednika Àrhiepiskopa Save III (1317), Danilo je zaobiđen, a na čelo crkve dolazi Nikodim, koji vodi hilandarsku obitelj tek pošto ju je njegov pretodnik Danilo tri godine požrtvovano branio i odbranio. Danilu se sada poverava humska episkopija, gde je stanje teško.
Poznato je da su skoro sve Milutinove zadužbine na temeljima ranijih. Tako on ne gradi iznova, već samo vrši obnove „budući obnovljen Duhom Svetim obnavljaše stara rukopoloženja (zadužbine) roditelja i praroditelja svojih i više od korena svršavaše po Božijem izvoljenju“.
Glavna Milutinova gradnja, manastir Banjska, predstavlja prvu vladarsku zadužbinu gde je, pored bar delimično sačuvanog hramovnog zdanja, preživela i njena osnivačka povelja. Zatim sledi opis gradnje u žitiju njenog ktitora, a potom se tu našao i opis kraljeve sahrane u svoju zadužbinu.
Kao što je rečeno, nastanku prve iz vladarskih zadužbina manastira Studenice u žitiju njenog osnivača, velikog župana Stefana Nemanje, potonjeg monaha Simeona, posvećena je samo jedna rečenica, potekla iz pera njegovog sina i naslednika na kormilu države, Stefana.
Povelja nije sačuvana, a morala je postojati jer se to podrazumeva a, sem toga, o njoj se govori i u žitiju: „I sela predavši, i sa drugim pravim manastiru, ikonama i sasudima časnim i knjigama i rizama i zavesama, i što je pisano u zlatopečatnoj povelji njegovoj, a još je i u crkvi zapisano na zidu...“. Zatim, ova povelja se pominje i u drugim aktima. Sadržala je odredbe koje su pod nazivom, „Zakon svetog Simeona“, bile obrazac za regulisanje života na posedima drugih hramova.
Druga vladarska zadužbina, prema spisku iz Banjske povelje, po mnogo čemu je specifična i zagonetna, jer ustaljena slika o njenom nastanku (zasnovana na kazivanju mlađeg biografa Svetoga Save, Teodosija, po kojoj je ona delo drugog sina kralja Stefana Prvovenčanog, Vladislava) nije mogla da izdrži proveru. Ovo nije čudno, jer to ne bi bio jedini primer gde Teodosijeva priča ne odgovara stvarnosti. Stoga se nastanak manastira Mileševe stavlja u vreme života prvog srpskog kralja Stefana, Vladislavljevog oca, ali je to pitanje još daleko od potpunog rešenja.

MANASTIR SOPOĆANI
U pogledu datovanja, treća vladarska zadužbina, manastir Sopoćani, grobna crkva kralja Uroša I (1243-1276; 1277) može se samo okvirno odrediti, ali tu je ipak manje lutanja i neizvesnosti nego kod Mileševe. Tako prve tri vladarske zadužbine imaju jednu zajedničku crtu - njihova hramovna zdanja su sačuvana, ali povelje nisu. Zatim, ne može da se utvrdi tačno vreme, i nisu poznate okolnosti gradnje.
Sa zadužbinom kralja Milutina, manastirom Banjskà kao četvrtom po redu, nastaje preokret, jer su sačuvani povelja i opis gradnje u okviru kraljevog žitija, ali njen hram nije sačuvan. Samo manastir Dečani, zadužbina Milutinovog sina Stefana, predstavljaju potpuni izuzetak među građevinama ove vrste, jer tu su sačuvane i građevina i povelja, i, uz to, opis u Danilovom zborniku opširniji je od opisa gradnje Banjske, a na potonjim primerima do kraja stare srpske države važiće ovo nepisano pravilo - povelja i hramovno zdanje ne mogu se naći zajedno. Jedno mora da „izostane“.
Tri sačuvane osnivačke povelje - Banjska, Dečanska i Arhanđelovska, po svojoj strukturi su međusobno slične, ali su vekove ropstva preživele i do novog vremena došle različitim putevima.
Manastir Banjsku od ostalih vladarskih zadužbina odlikuje i činjenica da nije građena potpuno iznova, već (u stilu celokupnog Milutinovog graditeljstva) i ona nastaje na temeljima ranijeg hrama. Tako ovaj manastir ima i svoju „predistoriju“ koja je vrlo promenljiva. Nekada metoh manastira Gračanice, Banjska postaje sedište jedine episkopije osnovane posle ustanovljenja crkvene organizacije izvršene od Svetoga Save. Njeno trajanje neće biti dugo, a zatim će postati vladarska zadužbina.
Biograf pominje, tokom svog izlaganja, nekoliko motiva koji pokreću kralja na gradnju. Tu je i „bol“ za otačastvom: „ovo čineći i ono ne ostavljajući, svagda bolovaše za otačastvo svoje kao sveti Dimitrije, i toliko se pročuo ovaj blaženi...“
Potom žitije više ističe pomisao na sudnji dan nego što to sam kralj čini u povelji za svoj grobni hram manastir Banjsku: „seti se u svome umu onoga strašnoga časa, koji svi čekaju, i dolaska Onoga, koji je večan danima, i sudi bez milosti za one koji nisu učinili milostinje“.
Kad se govori o Milutinovim zadužbinama, misli se uglavnom na gradnju, ono vidljivo. Ona je redovno praćena delima milosrđa, ali to se manje ističe i teže prati: „stare (crkve) obnovi i ukrasi, davši nebrojeno zlato i srebro na ishranu i odelo ubogim i malomoćnim, svagda se sećajući reči Vladike Hrista: ‘Nebo i zemlja proći će, a reči moje neće proći’ (Matej 24, 35) ‘I koji mene ljubi, biće vazljubljen Ocem mojim’ (Jov. 14, 21)“.
Ponekad za ilustraciju motiva služe i stihovi psalma: „Bezbrojno je prosvećivao, ukrašavao i utešio svete crkve, po reči bogooca Davida: ‘Gospode, zavoleh krasotu doma tvojega i mesto stana slave tvoje’ (Ps. 26, 8) i ‘Ožedne duša moja ka Bogu krepkome i ka Bogu živome’ (Ps. 42,2)“.
U drugim prilikama, podsticaj dolazi kroz razgovor sa okolinom: „I tako napomenu kraljevstvu mi najsvetiji gospodin moj i duhovni otac arhiepiskop kir Nikodim, čak i sa celim saborom, da je u našu korist ono što još i potonjem rodu našem ostaje u sećanju, da se grobu zaborava ne ostave ona velika i preslavna, čudotvorna i milostiva Božja milosrđa koja su nadamnom bila od mladosti moje u otačastvu mome sve do ovoga dana... jer zbog mnogog milosrđa i neizrecive milosti ove svete gospode moje i ktitora srpskih koji su bili posrednici moje nedostojnosti ka Gospodu i njihovim molitvama, mnogo puta spasen bih zajedno sa svima dvorjanima i vojnicima mojim i na moru i na suvu, u ratovima i različnim nevoljama i navalama od strane tuđinaca. Oni su čak i dušu moju nesrećnu vratili sa smrtnih vrata, i njihovim molitvama život mi se od strane Tvorca svega i vladike triput darova“.
Zadužbinarstvo nije samo jedan postupak, omeđen posao koji se svodi na gradnju i time završava. To je proces koji bi, po želji ktitora, trebalo da traje neograničeno. Ova strana ktitorskog čina jeste složenija i trajnija od same gradnje. Pad zemlje, pored ostalih nesreća, donosi i prekid ovih plemenitih poduhvata, te ne može da se prati njihovo delovanje kroz duže vreme.
Biograf svedoči da se kraljeva volja o davanju milostinje vrši do njegovih dana pri zadužbini u solunskom gradu: „Tu priloži mnogo nebrojeno zlato svoje, da nikada ne oskudeva to mesto i do sada nikakvom potrebom... utvrdivši da bude nepokolebivo, na blaženi njegov spomen i do današnjeg dana“. Nije imalo razloga da tako ne traje i dalje do pada u ropstvo.

MILUTINOVI DAROVI OSTALIM MANASTIRIMA PO SVETOJ GORI
U senci velikih radova u Hilandaru, ostaje skromna priča biografa o Milutinovim darovima ostalim manastirima po Svetoj Gori: „U sve manastire Svete Gore i ka svemu bratstvu svetoga manastira dovoljno davaše, a gde su hteli da mu jave kakva monaha od podvižnika ili one koji su u pustinji Hrista radi stranstvovali, ili izvoleli živeti u rovu zemaljskom, takvima neštedimice svaku potrebu šiljaše skrušenim srcem...“
U manastiru Hilandaru sadržaj fresko predstava upućuje na mogućnost posebnog povoda. Sveti Nikola drži otvorenu knjigu sa tekstom iz Matejevog Jevanđelja: „Tako da se svetli vaše videlo pred ljudima, da vide vaša dobra dela, i slave Oca vašega koji je na nebesima“ (5,16). Taj motiv se sreće i kod biografa Danila, a potom i u Milutinovoj povelji za hram u Vranjini.
Međutim, gradnja carigradske bolnice, po samom Danilu, dovodi se u vezu sa završnim delovima Matejevog Jevanđelja koji se odnose na poslednji sud: „Hodite blagosloveni Oca moga, u spremljeno vam carstvo od postanka sveta, jer ogladneh i dadoste mi jesti; ožedneh i napojiste me; bolan bih i posetiste me“.
nastaviće se...