Kosovski zavet u Sverenoj Dalmaciji

Mišljenje Vuka Karadžića da su Srbi imali epskih pesama i pre Kosova, ali da ih je Kosovska bitka tako pomutila da su sve pre nje zaboravili, u osnovi je tačna. Sveti putir i svete gusle sačuvali su srpski narod u vekovima osmanlijske vladavine.

U Svetoj Liturgiji Srbin je imao ostatak srednjovekovne raskoši, tu je mogao da čuje imena „careva i kraljeva“, ktitora svetih crkava i manastira. Sa guslama tužnog zvuka i uzvišene dubine Srbin je svoju prošlost umetnički doživljavao, iz nje izvlačio moralne pouke istovremeno je ljubomorno čuvajući. Naši preci, čini se, više nego mi danas, iako su živeli pod težim uslovima i političkim prilikama doživljavali su prošlost mnogo pragmatičnije. Iz prošlosti su se izvlačile pouke, a na primerima se dosta dobro učilo. Velikani su se podražavali, njihova iskustva su podsticala na konkretnu delatnost. Jubileji nisu bili hladni ni birokratizovani. Između života i predanja nije postojao jaz, tradicijom se živelo i disalo. Verske konverzije, odsecanje od korena dela srpskog naroda praćeno je teškim posledicama. U te posledice spadaju gubitak nacionalnog identiteta i mržnja na staro. Pokatoličeni, odnosno islamizovani Srbin se rvao sa osećajem krivice. Moralni kapital kosovskog ciklusa ostavljao je snažan pečat. Car Lazar je čestito koljeno, on je podneo žrtvu, ostavši vitez i junak. Nad oportunistima od XVI do XX veka nadavila se senka izdaje, ali i prokletstva.

ULOGA HRVATA U KOSOVSKOJ BICI
U zvaničnoj istoriografiji iz perioda integralnog jugoslovenstva potencirala se uloga Hrvata u Kosovskoj bici. Te ideološke bajke su inspirisane preuveličavanjem turskih hroničara o Česima, Mađarima i Vlasima u Lazarevoj vojsci. Ova preterivanja dobro su došla piscima srpske istorije da se prilagođavaju zahtevima tadašnje jugoslovenske politike dinastije Karađorđevića. Pisci srpske istorije nisu ni pomišljali da bi jedan Rajko od Zmijanja, opevan u krajiškim pesmama o Kosovskoj bici, mogao biti realniji lik od madžarskog feudalca Ivaniša Horvata koji je, navodno, išao na Kosovo. Svesrpsko prisustvo na Kosovu razvijalo se vremenom u epskoj svesti, svaki kraj je imao tradiciju o pojedinom junaku i učesniku bitke.
Ovaploćenje kosovskog predanja kod Srba u Dalmaciji predstavlja Dalmatinsko Kosovo. To je dolina između strmih obronaka Dinare, Kozijaka i Promine. Za nju su se vezivale istorijske uspomene na bitku 1389. godine, na učesnike i junake.
Na starim kartama iz XVI-XVII veka Kosovo je istaknuti toponim (Cossovo, Cosovo). Po nekima, njegovo poreklo se vezuje za doseljavanje Srba sa istoka iz oblasti Stare Srbije koji su posle 1389. godine doneli tradiciju o bici. Po drugima, toponim je dubljeg srednjevekovnog ishodišta i datira pre jačeg doseljavanja Srba na dalmatinsko - krajiške prostore. Postojanje Knina u Dalmaciji i Kninca u Staroj Srbiji, kao i oba Kosova ukazuju da je isti etnički supstrat davao imena po teritoriji koja se danas naziva zapadni Balkan. Savremeni hrvatski arheolozi smatraju da toponim duguje svoje poreklo ptici kos, a lansiranjem te univerzalnije priče nastoji se da se razbije srpska duhovnost.

KOSOVSKA SVEST DALMATINSKIH SRBA
Kod dalmatinskih Srba kosovska svest je imala dominantno mesto u borbi protiv unije i političkih pritisaka Mletačke republike. Povest jedne svetle ličnosti iz istorije dalmatinskih Srba, episkopa, nacionalnog borca i istoričara Simeona Končarevića ispunjena je momentima proisteklim iz Kosovskog zaveta i kosovskog opredeljenja. Na crkveno-narodnom saboru 1750. godine, pored crkve Svetog Ilije na Dalmatinskom Kosovu, benkovački prota Simeon Končarević je izabran za episkopa (N. Milaš, Pravoslavna Dalmacija, str. 398, 399). Vrlo je karakteristično da se ovaj episkop Srba u Dalmaciji potpisivao kao „kosovski vladika“. Potreba Srba da se okupe baš na Kosovu, da većaju i donesu odluke od sudbinskog značaja, nije slučajnost. Njihova svest je bila prožeta primerima junaštva i viteštva kosovskih junaka, koja je kroz grčevitu borbu sa zapadnjacima dobila nešto od juridičkih finesa. Upravo ta pravnička prefinjenost toliko nedostaje Srbima u njihovoj novijoj istoriji.

ARHIPASTIR STEFAN KNEŽEVIĆ
Oživljavanje kosovskog predanja u Severnoj Dalmaciji, njegovo odelotvorenje duguje ništa manje značajnom episkopu, velikom graditelju i mudrom arhipastiru Stefanu Kneževiću (1853-1890). Srbin iz Oćestova kod Knina dobro je osećao potrebe vremena po kojima je upravljao pramac korablji srpske dalmatinske eparhije. Za episkopovanja Stefana Kneževića podignuto je 15 parohijskih domova, 23 pravoslavne crkve i 2 paraklisa.
Ovaj arhijerej je imao smisla za duhovnu geopolitiku, negovao je domaćinski odnos i brinuo o prostornom razmeštaju svoje pastve. Po obodima srpskog etničkog korpusa je zidao hramove, upravo u najisturenijim parohijama da bi se osigurao od plime rimokatoličanstva, koje je u drugoj polovini XIX veka na jedan novi način pokazivalo stare prozelitske težnje. Podignute su crkve u Cetinskoj krajini: u selu Otišić i manastiru Dragović, zatim u Zelovu nadomak Splita, kao i u Imotskom. Dalje, u okolini Benkovca prema Zadru: podignuta je crkva u samom Benkovcu, zatim crkve u mestima: Lišani, Jagodnja, Bilišani i Islam. Srpske duhovne međe ostvarene su u Poljicama i Tribnju...
U toj graditeljskoj delatnosti Åpiskopa Stefana Kneževića ističe se i podizanje nove crkve na Dalmatinskom Kosovu. Početkom XVI veka na Kosovu je postojala crkva brvnara, godine 1590. podignuta je crkva Sv. Ilije u Markovcu, a u susednoj Biskupiji pravoslavni hram je sagrađen 1577. godine.

OSVEĆENjE CRKVE
Na uzvišenju u selu Zvjerinac desetak kilometara južno od Knina osvećeni su 1874. godine temelji crkve koje je vladika Stefan Knežević posvetio Sv. Joakimu i Ani. Vladika svoju prvobitnu zamisao nije otkrivao, ne želeći da iritira austrijske vlasti. Sa gradnjom crkve se namerno odugovlačilo da bi se njen završetak poklopio sa 1889. godinom, 500 - godišnjicom Kosovske bitke. Tada je crkva posvećena nacionalnom svetitelju Sv. knezu Lazaru Velikomučeniku Srpskom. (Dalmatinska Lazarica i pravoslavni Kosovljani, povodom stogodišnjice osvećenja temelja Dalmatinske Lazarice 1874-1974, Šibenik 1974, str. 23-24).
Savremenici su visoko cenili zadužbinarstvo Vladike Stefana Kneževića. Naročito im se dopadala smelost da se hram na Dalmatinskom Kosovu posveti Sv. Lazaru Srpskom. O tome je prostodušno pevao izvesni „domorodni samouk“, anonimni pesnik koji je u Dubrovniku 1906. štampao svoj spev Kosovsko-kninska Lazarica, u kome se može čitati:
„Ti si zavjet starče ispunio;
Rodu si se svome odužio,
I miran si pošo s ovog sv’jeta
Tamo gore u nebesa sveta,
U krioce svetitelja Save,
Knez Lazara, velje srpske slave,
A u rodu tvome dužnost stoji,
Da se sjeća amaneta svoji.“

ZVONIK DALMATINSKE LAZARICE
Novi zvonik Dalmatinske Lazarice je podignut 1935. godine staranjem Episkopa Irineja Đorđevića. Na osvećenju zvonika u toj „svetosavskoj godini“ su pored episkopa Irineja učestvovali još i Episkopi: ohridsko-bitoljski Nikolaj, gornjokarlovački Maksimilijan, zahumsko-hercegovački Tihon, vikarni Episkop sremski Sava sa blizu 70 sveštenika i đakona.
Zemljotres u Kninskoj krajini 1970. godine je oštetio ovu crkvu, ali je ona narednih godina obnovljena i 1973. ponovo osvećena. Danas je Dalmatinska Lazarica manastir, metoh svetoarhangelskog manastira Krka.