Propuštene prilike za gradnju

Povodom radova širom Svete Gore, biograf kaže: „U gori Atonskoj nema nijednog manastira koga (Milutin) ne obdari i ne priloži sasude crkvene i svake druge bogate potrebe, koje su na nužnu potrebu da se hrane... Hilandar od osnova podiže crkvu u ime Prečiste i Mnogoopevane Bogomatere. Njoj ravne nigde, da sve koji posmatraju nju u udivljenje i čuđenje privlači...”

U oba slučaja, i onom što je van Hilandara širom Svete Gore učinjeno u Savino vreme, i sto godina kasnije, u doba kralja Milutina, njihovim dobročinstvima se gubi trag.
U crkvenom graditeljstvu stare srpske države do kralja Milutina uočava se nekoliko slojeva. Sinovi i biografi osnivača dinastije, Stefana Nemanje, u svojim delima dosta pažnje posvećuju očevom zadužbinarstvu. U tim nabrajanjima, Nemanjinoj glavnoj zadužbini pridaje se malo pažnje i sve se svodi samo na jednu rečenicu:
„I poče zidati hram Presvete u Ibru, na reci po imenu Studenica”. Dalje slede darovi van zemlje, gde se pominju skoro sva ona mesta o kojima govori i potonji arhiepiskop Danilo u žitiju kralja Milutina.

IGUMANI ŠEST MANASTIRA
Trinaesta glava Studeničkog tipika pominje igumane šest manastira (Ras, Gradac, Toplica, Končul i dva iz Dabra) koji uzimaju učešća pri postavljanju arhimandrita manastira Studenice. Kroz narednih sto godina, broj manastira neće se brzo uvećavati. Banjska povelja kralja Milutina u odnosu na Studenički tipik „dodaje” samo četiri nove obitelji – Mileševa, Gradac, Sopoćani, Banjska. Reč je jedino o vladarskim grobnim hramovima.
Do povećanja broja manastira dolazi sticanjem skopske oblasti za oko jednu trećinu, jer se u spisku iz Banjske povelje pominje pet manastira sa tog područja – Skoplje, Nagoričino, Modrič, Tetovo i Gostivar. Oni se nalaze na području jedne skopske eparhije. Srpskog kralja tu očekuje dvostruk posao. On tu zatiče drukčiji sistem manastirske organizacije, sa velikim brojem manjih monaških zajednica koje se, i tako usitnjene, nazivaju manastirima.
U novim prilikama status manastira zadržaće samo pomenutih pet, a ostali će postati metosi, što ne znači da se o njima neće voditi računa. Zbog teških opštih prilika, vizantijska država njima nije mogla da posveti potrebnu pažnju, i oni su dospeli u teško stanje, a potom, u okviru opšteg talasa obnove za vreme kralja Milutina, doživljavaju svoj preporod.
U pogledu katedralnih hramova, tu se beleže male promene u odnosu na stanje iz svetosavskog perioda kroz celo trajanje stare srpske države. U matičnim oblastima naknadno je nastala samo Banjska episkopija, kao delo kratkovremenog i neuspelog eksperimenta, ne zna se tačno kada. Paradoks je da je ona ukinuta baš voljom velikog graditelja, kralja Milutina. Sticanje skopske oblasti u spisak eparhija srpske arhiepiskopije unosi dve nove – skopsku i debarsku. Milutin će ubrzo svojoj novoj prestonici, gradu Skoplju, darovati novi katedralni hram posvećen Presvetoj Bogorodici.

RAVNOTEŽA
Samo u vreme Milutina ostvarena je „ravnoteža” u broju manastira i eparhija – ne zna se da li se to dešava slučajno, ili je rezultat planskog delovanja – a potom, bar što se centralne oblasti tiče, broj episkopija ostaje i dalje ustaljen a sistem manastira se menja, njihov broj se povećava kroz „usitnjavanje” i pojavu vlastele kao ktitora novih obitelji.
Od četranest episkopija, koliko ih je pomenuto u povelji manastira Banjske, u šest (dakle, skoro polovini) prate se tragovi Milutinovog rada (Arilje, Skoplje, Bogorodica Ljeviška, Gračanica, Hum, Ras). To ne znači da u ostalim katedralama nije rađeno u njegovo vreme, već je samo izvesno da nema podataka. Ostale katedrale, koje su postojale tada, nisu sačuvane, a drugih svedočenja nema. Isto tako, i kad je reč o manastirima (kojih tada takođe ima četrnaest), polovina od njih bila je predmet Milutinovog staranja, dok drugu polovinu čine relativno novije građevine (Studenica, Mileševa, Sopoćani, dva Gradca), te su potrebe za dodatnim radom male.
Štedrost kralja Milutina, koja se beleži kao redovna pojava tamo gde on gradi iz temelja, ne primećuje se na objektima gde se u njegovo vreme vrše samo manji radovi. Posebno začuđuje njegov odnos prema prvom sedištu srpskog arhiepiskopa, u ratovima postradalom, manastiru Žiči, čija obnova traje sporo, dugo, radom majstora osrednjih kvaliteta. S obzirom da je jedino ovde prikazana svečana scena inspirisana stihovima Božićne himne, gde su prikazani kralj Milutin i arhiepiskop Sava III, predstavnici srpskog dvora i arhiepiskop u sasluženju sa drugim duhovnicima izobraženim na fresci, kako pevaju „Slava na visini Bogu i na zemlji mir, među ljudima dobra volja”.
Doduše, Milutinov rad u Žiči nije ni pomenut u njegovom žitiju, gde se govori o kraljevom zadužbinarstvu. Ona tada nije ni manastir ni katedrala, i takođe nije pomenut ni u spisku eparhija i manastira pri povelji za manastir Banjsku. Međutim, ne razlikuje se odnos kralja i njegovog biografa ni prema aktivnom sedištu arhiepiskopije u Peći, gde se takođe vrše radovi manjeg obima koje izvode majstori osrednjih mogućnosti, o kojima kraljevo žitije ne govori.
Prirodno je da kralj poštuje i posećuje ovo mesto. Ipak, sačuvan je samo jedan pomen njegove posete Peći, i to u spornoj Uljarskoj povelji. „Kad sam došao u veliku i sabornu crkvu arhiepiskopiju u Peći i poklonio se božanstvenim i svetim strašnim i besmrtnim i životovornim strastima Hrista Boga našega, i časnim ikonama i moštima svetih, poljubio i časnu ruku svetoga i slavnoga proroka, i preteče i krstitelja Jovana, primio uobičajeni blagoslov od moga gospodina i duhovnoga oca tadašnjeg arhiepiskopa srpskog kir Nikodima i s njim svetoga Sabora srpskoga, od preosvećenih episkopa i časnih i prepodobnih igumana”.
Pomenuti raški Episkop Grigorije Drugi, 1305. godine daje svoj doprinos sveopštoj obnovi svetogorskog manastira Hilandara prepisivanjem Svetosavskog zakonopravila „iz arhiepiskopskih knjiga”, tako da, prema njegovim rečima, nije trebalo strahovati da tu postoji neke netačnosti koje bi se našle u tekstu nepažnjom pisara.
Na osnovu svoja dva sačuvana zapisa – prvi na njegovom prepisu Krmčije, i drugi na krstu kralja Milutina – episkop Grigorije se ubraja u stare srpske pisce. Prema zapisu sa Krmčije, on bi pre izbora za episkopa, bio monah svetogorskog manastira Hilandara. To je skoro jedini primer gde je poznato da je neki episkop na svoju eparhiju stigao iz Hilandara. Više se zna i govori o poglavarima koji sa mesta hilandarskih igumana postaju starešine Srpske crkve (Joanikije, Jevstatije I, Sava III, Nikodim, Danilo, Sava IV).

ZNANjA O EPISKOPIMA
Znanja o episkopima su skoro redovno minimalna. Svode se na poznavanje imena eparhije kojom upravljaju, i u boljem slučaju poznato je i tačno vreme stolovanja. Na osnovu toga ne može da se zna odakle dolaze na svoju eparhiju i koliko je među njima hilandarskih monaha. Prema biografu Teodosiju, među prvim episkopima posvećenim od Svetoga Save skoro svi bi bili hilandarci koje on dovodi sa sobom pri povratku sa svog posvećenja u zemlju. „Dođe opet u svoj manastir Hilandar, pouči nasamo igumana, da onima koji su pod njime, sam sobom pokazuje primer svake dobrodetelji, a opet bratiju da igumana sa strahom Božijim u svemu slušaju, svaki mir i blagoslov u Gospodu davši. Iziđe iz manastira uzevši sa sobom one koje je znao da su podobni da ih postavi za episkope”.
Grigorijev zapis daje i jedini pomen hilandarskog igumana Arsenija, za koga se bez toga ne bi znalo. Na čelu manastira nalazio se kratko tokom 1304. ili 1305. godine. Bez zapisa ne bi se znalo ni o samom episkopu Grigoriju. Njegov prethodnik na tronu raških Episkopa, Grigorije I, poznat je iz spiska pri Sinodiku Pravoslavlja, preko koga dobijamo najviše podataka o episkopima tokom prvih decenija postojanja Srpske arhiepiskopije. Kasnije vesti su retke i usamljene.

KATEDRALA RAŠKE EPISKOPIJE
Današnja nauka je dosta skeptična prema osnovnim tvrdnjama iz Grigorijevih zapisa. Njegov prepis nomokanonskog zbornika predstavlja verziju osnovnog teksta, a nije verna kopija nekog „nedodirljivog” prototipa, kako to sugeriše zapis. Sporan je i odnos Epispoka Grigorija prema radu. Nema tu one besprekornosti koju on tako usrdno ističe. Prema savremenom istraživaču, najpozvanijem da oceni rad starog prepisivača, „o ovom svedočanstvu treba kazati evanđeljskim rečima: ‘Ako ja svedočim za sebe, svedočanstvo moje nije istinito‘ (Jn 5,31)”.
Grigorijev prepis je ipak privukao na sebe pažnju ruskog izaslanika Arsenija Suhanova, koji se 1653. našao na Svetoj Gori radi prikupljanja knjiga potrebnih za ispravku crkvenih tekstova u Ruskoj crkvi.
Potom zbornik ostaje u Rusiji gde je i danas. I u velikoj, slobodnoj hrišćanskoj zemlji, doživeo je da bude razdvojen na dva dela koji idu svojim putevima, što ne bi čudilo da se tako desilo u porobljenoj Srbiji.
Ostaje nejasno zašto ovaj episkop nije ništa učinio na obnovi svoje katedrale, kao što to rade prizrenski Damjan i Sava, ili Episkop gračanički Ignjatije, odnosno nagorički igumani Antonije i Nikodim, ili arhimandrit studenički Jovan.
Sedište Raške episkopije, hram Svetih apostola, spada među najstarije preživele građevine čiji počeci se vezuju za deseti vek, a zatim mogu da se prate slojevi novih radova. U vreme Nemanje i Svetoga Save, ona je delovala i kao centar državne uprave, pored toga što je bila sedište episkopa, ali tu se pri osnivanju samostalne arhiepiskopije, izgleda, nije ništa radilo. U takvom stanju je dočekala i vreme kralja Milutina, ali je ostala van talasa obnove hramova izvršenog njegovim staranjem. Kasnije već nije bilo prilike da se neko prihvati njene obnove, i takva je dočekala i rađanje nove srpske države.
Na taj način, katedrala raške episkopije postaje svojevrsni „parametar” za ocenu značaja Milutinovog graditeljstva, i pomaže da se shvati koliki napredak na tom području je tada učinjen. Bez Milutinovog rada verovatno bi tako izgledalo i sedište prizrenskog i lipljanskog episkopa. Isto tako, bez Milutinovog rada današnji posetilac Svete Gore verovatno bi se sretao sa Hilandarom onakvim kako ga je iza sebe ostavio još Sveti Sava.
Povodom sedišta Raške episkopije, nameće se još jedno pitanje vezano za „mehanizam” i proces obnove, a tiče se nastanka odluke o gradnji nekog značajnog hrama. U kolikoj meri se to dešava inicijativom samog kralja, a koliko je ona rezultat „susreta” kraljeve dobre volje i nastojanja starešine nekog hrama koji smatra da je u tom mestu potrebna obnova? Svodi li se sve na to što raškom episkopu Grigoriju (pomenutom samo u zapisu iz 1305.), ili njegovom nasledniku, episkopu Pavlu, poznatom iz Banjske povelje i Danilovog opisa sahrane kraljice Jelene (1314), nije „smetalo” stanje sabornog hrama svoje eparhije, pa se zato ne trude da izdejstvuju njegovu obnovu? Ne podstiče ih lepota i blizina Studenice, manastira Gradca, Sopoćana, niti sjaj iz temelja obnovljenih katedrala moravičke, prizrenske i lipljanske eparhije.
Ako raška katedrala nije obnovljena od kralja Milutina, ne znači da nije osetila njegovu darežljivost. Do danas je sačuvan samo jedan krst na kome je natpis Episkopa Grigorija II. Veruje se da je i on nastao 1304/5. godine, kad i prepis njegove Krmčije. „Ovaj časni krst satvori gospodin kralj Stefan Uroš, sin velikoga kralja Uroša, domu svetih Apostola, Petru i Pavlu, da mu je na zdravlje, i na spasenje, i na oproštenje grehova!
I krst satvori Episkop raški Grigorije Drugi, kao i ona udovica što dve parice dade.
Ko bi hteo da ovaj krst uzme od svetih Apostola ili od časnog drveta, da je proklet!”