Kraljev Ksenon u Konstantinovom gradu

Nikodim je podjednako dragocen kad govori o svom radu na prevodu Jerusalimskog tipika ili staranju o Karejskoj keliji. Potom treba podsetiti da njegova potvrda uz osnivačku povelju manastira Banjske jedina daje potpuni spisak igumana na području srpske države. Kao da bi se reklo da je Nikodim veći „egoista“ od Danila, koji o sebi ne govori mnogo a znanja o njemu stičemo preko žitija poteklog iz pera nekog od učenika.

Po spektru sposobnosti, ličnoj hrabrosti, neumornom delovanju Danilo najviše podseća na Svetoga Savu. Ali ako se sudi po onom što je sačuvano on, kao da nije poštovalac Svetoga Save u onoj meri koliko je to Nikodim koji je izgleda više opčinjen Savinom ličnošću. Sava je prisutan u izlaganju povesti o nastanku srpskog prevoda Jerusalimskog tipika i ponovno još u većoj meri u povelji za Karejsku ćeliju. Koliko se zna arhiepiskop Nikodim je podigao prvi hram posvećen osnivaču srpske crkve u danas nepoznatom mestu Lizici. Iako je ostavio dosta vesti o sebi o svojim zadužbinama, Nikodim kao da ne govori. O pomenutom svetosavskom hramu u Lizici saznajemo jedino preko žitija arhiepiskopa Danila, dok je o gradnji hrama svetom Dimitriju u sedištu ahriepiskopije Peći jedina vest sačuvana u poznijem letopisu.

POSEBNA TROJKA
Po sličnim sposobnostima i sklonostima kao i onome što su uradili Danilo i Nikodim su najbliže Svetom Savi i izdvajaju se od svih ostalih crkvenih poglavara stare srpske države. Ovo se odnosi na vreme i Arhiepiskopije i Patrijaršije. Postoji više momenata po kojima oni čine posebnu „trojku“. Ujedinjuje ih upravljanje manastirom Hilandarom a potom i celom srpskom crkvom. Zatim dolazi književnički talenat svojstven svoj trojici. Tu treba dodati i njihovu ulogu u formiranju građevinskog i hramovnog kompleksa u Peći. Tu je rad započeo Sveti Sava suštinski nastavio arhiepiskop Nikodim, skoro sto godina kasnije i ubrzo potom dovršio arhiepiskop Danilo. Veličina i značaj Danila i Nikodima se pokazuju već u poređenju sa sledećih hilandarskim igumanom Gervasijem koji je na tom položaju proveo preko dve decenije dok su njegovi prethodni tu bili po tri odnosno šest godina. Sem veštine u sticanju imovine i povoljnim okolnostima Gervasije ne pokazuje druge sposobnosti.
U sveukupni rad na obnovi manastira Hilandara gde je izvršena gradnja hramova, utvrđenja, dodela novih imanja, sređivanje arhive treba uneti i delovanje na obnovi manastirske biblioteke o čemu postoji smao nekoliko vesti. Tako 1305. godine raški episkop Grigorije II, „U domu svetih apostola u Rasu“ prepisuje Zakonopravilo Svetoga Save (Krmčiju) za „Dom Presvete Bogorodice Hilandarske koji je u Svetoj Gori“. Radio je po narudžbini igumana Kirijaka istog onog koji je izašao pred kralja Milutina i molio da se sagradi utvrđenje na moru.
Knjiga nije nastala samo kao jednostavan prepis nekog neupamćenog pisara, već je svojevrsno kritičko izdanje dela, „nije ništa krivo, no ispravljeno i prepravljeno, jer dva puta i tri puta prođoh i ne izostavih ni jedne jedine reči, ni reda. Ove knjige pisane biše iz arhiepiskopskih knjiga i sam ja grešni Grigorije potrudih se i iz tih knjiga ispravih ove knjige, da ne bude ništa krivo“. Ovaj trud episkop Grigorije je uložio radi molitvenog spomena svetogorskom manastiru „upišite me u pomen i pominjite brata vašega i saslužitelja Grigorija... ne bih li svetim vašim molitvama oproštenje primio“.
U vreme dok se na čelu manastira nalazi Nikodim jeromonah Gervasije verovatno njegov naslednik na mestu igumana prepisuje apostol. U zapisu kaže da je posao bio težak što iznenađuje.  Lako je razumeti kad to čine pisari iz vremena ropstva. Oni rade u oskudici svake vrste.
Ovom vremenu pripada i zbornik u kome je sačuvan jedini celovit prepis žitija Sv. Simeona, nastalog iz pera njegovog sina Stefana Prvovenčanog. Većina istraživača spremna je da za ovaj period veže i rad mlađeg biografa Svetoga Save Teodosija čiji spis nastaje po nalogu manastirskog sabora.
Pored ostalih Milutinovih gradnji van zemlje arhiepiskop Danilo pominje i podizanje „ksenona“ koji u ono vreme ima ulogu bolnice i prihvatilišta - slično kao u evanđelskoj priči o Milostivom Samarijaninu. Ovoj zadužbini Danilo posvećuje opširan opis koji je podrobniji nego u svim drugim prilikama sem kod opisa gradnje manastira Banjske.
Biograf bolnicu smešta u manastir Prodroma (Jovana Preteče) ali se pojavljuje pitanje na koji od manastira posvećenih svetom Jovanu Krstitelju ta vest se odnosi. I u Carigradu kao i u Srbiji postoji mnogo hramova posvećenih istom svetom. Dovoljno je podsetiti na tekst trinaeste glave Studeničkog tipika gde se nabrajaju igumani manastira koji uzimaju učešća pri postavljanju starešine Studeničkog manastira: „i da uzme sa sobom episkopa i igumane svetog Đorđa u Rasu kao i svetog Nikole u Toplici i drugog svetog Nikole u Kaznovićima i drugog svetog Nikole u Dabru i svetog Đorđa u Dabru“.

MANASTIRSKA BOLNICA
Manastirska bolnica u Carigradu uživa veliki ugled i ostaje upamćena kod samih Grka kao „kraljev ksenon“ a potom preko poznijih akata došlo se do saznanja da se manastir Prodrom i manastirska bolnica u njemu nalazi u Carigradskoj četvrti Petra.
Prema nekim nagoveštajima na tom mestu bolnica je postojala i ranije, a onda je došao požar 1308. godine u kome je manastir teško postradao. Ovo je kralju Milutinu dalo priliku da se pojavi kao zadužbinar i da ostane dosledan skoro svuda primenjenom načelu da prvenstveno nastupi kao obnovitelj pa tek onda graditelj novog.
To je vreme kad reč „ksenon“ ima šire, višestruko značenje. Njime se u podjednakoj meri označava i svratište, prihvatilište a potom i bolnica. Blisko je to duhu evanđelske priče o milostivom Samarjaninu (Lk. 10, 30-36) „I pristupivši zavi mu rane i zali uljem i vinom; i posadivši ga na svoga konja, dovede u gostionicu ostade oko njega. I sutradan polazeći izvadi dva groša te dade gostioničaru, i reče mu: „Gledaj ga, i što više potrošiš ja ću ti platiti kad se vratim“.
Obnovljena Milutinova bolnica u Carigradu spada među mali broj njegovih zadužbina o čijem životu smo bar donekle obavešteni i posle smrti njihovog ktitora. Čudno je da se to više odnosi na zadužbine van Srbije nego na one u zemlji gde sa početkom obnove skoro da prestaju vesti o njima.

MUSION KSENONA
Pored toga što je „kraljev ksenon“ ugledno lečilište u njemu se razvija škola (Musion ksenona) gde su lekari ove bolnice ujedno i predavači. U skladu sa shvatanjima onog vremena tadašnji lekari se pored osnovnog zanimanja bave i izučavanjem drugih oblasti. Poznati lekari su Jovan Hortazmen, Jovan Artiropul... Sačuvana je minijatura gde se prikazuje kako Artiropul predaje lekaru Antoniju Piropulu... i lekaru Jovanu Panaretu u Kraljevom ksenonu“.
O bolnici se brine i „jedina vizantijska carica Srpkinja“ Jelena, udata za cara Manojla Paleologa, a ćerka Konstantina Dejanovića. Posebnu pažnju je obratila na ovaj manastir posle smrti svoga oca kada je davanjem velikog priloga htela da obezbedi stalni pomen svoga roditelja. Manastir Prodroma i Milutinova bolnica u njemu spadaju među one građevine koje su se odmah našle na udaru pljačkaša pri osvajanju grada Velikog Konstantina 29. maja 1453. godine.
Poznato je da sve ono što potiče od kralja Milutina - gradnja, slike, darovi - nosi sa sobom osobine vrhunskog kvaliteta. Tako je i sa carigradskom bolnicom.“ I tu načini mnoštvo odara, radi počivanja bolnima, meke postelje postavivši povrh njih. I tu ako kakav bolesnik nema nikakve nade zapovedi da svaki takav ide tamo spremljenom odru... I mnoge vešte lekare našavši dade mnogo zlata i što im je na potrebu, da neprestano nadziru bolesnike lečeći ih...“ Prema ovom opisu srpskog biografa, kao i na osnovu pomenutih podataka van njega, to bi bila pre ustanova koja pruža medicinske usluge vrhunskog kvaliteta nego prihvatilište za ugrožene i nezbrinute. I tu je prisutan donekle kontrast Milutinove ličnosti. Cilj takve zadužbine jeste da pruži neophodno zbrinjavanje što je moguće većem broju osoba a takvih je uvek mnogo. „Ako je ko od takvih bolnih isceljen odlazio na svoj put radujući se, opet je drugi bolnik dolazio na njegovo mesto...“ Ovde je prema biografu u prvom planu kvalitet koji mora ići na štetu prihvatnih mogućnosti. U ovom pogledu odredba hilandarskog tipika o manastirskoj bolnici daleko je bliža realnosti gde se staranje o bolesniku svodi na pružanje osnovnih neophodnih usluga“„. I postelje postaviti, bolesnima za ležanje i odmor i rabotnika im dati kako bi im pomogao u svemu... Iguman svagda ne retko u bolnicu neka dolazi i svakom donosi potrebno. A bratija naša bolesna da se, uzdajući se u u ovo ne raspuste tražeći suvišno.“
Ima nerealnog i u opisu Danilovom. Izgleda da je bolnica primala beznadežne slučajeve a tu je malo prilike da oni izlečeni odlaze i ustupaju mesto drugima. Kao i kod Bogorodice Ljeviške u Prizrenu ovde postoje odredbe o davanju „na portu“: „Obilno vina i hleba i druge različite hrane radi dovoljnog davanja ništima i stranima i svakome koji treba...“

POVEST O BOLNICI
Povest o bolnici i davanju na portu nalazi se u istom poglavlju Danilovog teksta ali su to dva dela koja ne odišu istim duhom kao da ne potiču od istog pisca, jer kod bolnice govori skoro o nemogućem dok je prikaz davanja hrane saglasan postojećoj praksi.
Praćenjem odgovarajućih izvora može da se zaključi kako postoji slojevita motivacija koja kralja pokreće na stvaranje dela zadužbinarstva. Ovde ga prema biografu podstiče i pomisao na dan Strašnoga suda (Mt. 25, 34-35) „Hodite blagosloveni oca mojega; primite carstvo koje vam je pripremljeno od postanja sveta, jer ogladneh i dadoste mi da jedem; ožedneh i napojiste me; gost bejah i primiste me.“
U manastiru Prodromu boravio je 1313. i hilandarski iguman Nikodim tokom svoje misije povodom izmirenja kraljeva Dragutina i Milutina. Tu se upoznao i sa odredbama Jerusalimskog tipika Svetog Save Osvećenog koji će nekoliko godina kasnije kao arhiepiskop prevesti na srpski za potrebe svoje crkve. „Poslah u Carski grad u manastir svetoga Preteče i Krstitelja Jovana, i prinesen mi bi ovaj tipik jerusalimski, i preložih ga u naš jezik sa pismena grčkoga jezika“.
Retki su primeri neposrednijih međusobnih veza Milutinovih zadužbina tako da odnosi svetogorskog manastira Hilandara i kraljeve bolnice u Carigradu deluju kao izuzetak. U manastiru Prodromu postoje ćelije namenjene samo za boravak hilandarskog igumana dok se on po potrebi manastira nalazi u Carigradu. Po aktu iguman svetogorskog manastira će „imati tri kelije u kojima se nalazi i hram u dvorištu ksenona za svoj boravak i odmor kad se bude bavio u Carigradu radi neke potrebe i posla“. Te prostorije sem hilandarskog igumana neće moći da koristi neko drugo lice. Zatim selo Mamicona jednim delom pripada manastiru Hilandaru, drugim kraljevoj bolnici.
Ustvari bolnica nije samostalna ustanova već je u sastavu Pretečinog manastira čiji iguman predstavlja bolnicu u sporazumu sa nastojateljem srpske svetogorske obitelji povodom dogovora o podeli pomenutog sela.

SOLUN
Solun je bio drugi grad Vizantijskog carstva. Za Srbe je bio od osobite važnosti jer u redovnim vezama Svete Gore i srpske države predstavlja nezaobilaznu stanicu. Prema biografu Kralj Milutin tu pored crkve sv. Đorđa i Nikole gradi i svoj dvor“. I u gradu Solunu podiže carske dvore i sazda crkvu u ime svetog arhijereja Hristovog Nikole i crkvu u ime svetog mučenika Hristovog Georgija...“
Hram svetog Đorđa od ranije je bio metoh manastira Hilandara. Proučavanjem indirektnih vesti došlo se do zaključka da je građen najverovatnije 1316. g. Iz sledeće 1317. godine potiče akt kojim se reguliše snabdevanjem metoha vodom na osnovu ranije stečenih prava, „vodu koja se spušta iz Hortaita u metoh navedenog časnog manastira, koji se sad vidi obnovljen u bogospasnom gradu Solunu“. Godine 1321. nastaje dokument kojim se metoh oslobađa obaveze primanja na stanište carskih činovnika.