Obnova katedralnih hramova

U nizu obnovljenih katedrala, od ariljske preko Bogorodice Ljeviške, Gračanice, skopske Trojeručice i sedišta dabarskih episkopa, hram Svetog Ahilija nalazi se na prvom mestu. U obnovi pet pomenutih episkopskih sedišta učestvuju tri srpska vladara - braća Dragutin i Milutin, i Milutinov sin Stefan. Kralj Milutin je sam obnovio tri katedralna hrama, a njegov brat i sin po jedan. Koliko je poznato, ovim se obnova katedrala u Crkvi stare srpske države i završava. Još jednom treba istaći da se Dragutin prvi prihvatio ovog posla, jer vladari pre njega grade samo lične zadužbine u kojima će kasnije biti sahranjeni.

O prvobitnom sedištu moravičkih episkopa danas se ništa ne zna, ali se s velikom verovatnoćom može pretpostaviti da je bilo oronulo jer se našlo prvo na spisku za obnovu. Arhiepiskop Danilo u svojim biografijama kraljeva Dragutina i Milutina ovaj hram uopšte ne spominje, te se na osnovu njegovog književnog dela o tome ne bi moglo ništa saznati. Srećom, sačuvana je građevina sa ktitorskom predstavom i natpisom te se na osnovu tog može nešto konkretno reći. Inače, arhipiskop Danilo je ionako škrt u vestima o obnovi katedrala, tako da se sve ono što on kaže o obnovi sedišta Prizrenske, Lipljanske i Skopske episkopije može staviti u jednu rečenicu. Iako je tako sažeto, to je dragoceno, što se vidi baš na primeru Arilja, jer da je pomenuto kod ovog biografa, ne bi ovaj hram bio u tolikoj meri zaboravljen. Smena vladara između sinova kralja Uroša Prvog izvršena na saboru u Deževi 1282. g. usled teškog i, verovalo se, neprebolnog ranjavanja kralja Dragutina, usložnjava istoriju ariljske katedrale. Veruje se da je ona sagrađena u vreme kratke Dragutinove vladavine, ali je oslikavanje izvršeno kad Dragutin više nije bio vladar i zato se na ktitorskoj kompoziciji u ulozi vladara našao novi kralj Milutin. Dragutin je, iako sa titulom kralja, ipak predstavljen samo kao oblasni gospodar. Iako je ovde Dragutin označen kao ktitor, s obzirom na to da je ovo katedrala čije održavanje spada u dužnost vladara, ostaje pitanje na koju nijansu značenja se odnose reči „prvi ktitor“ iz natpisa uz Dragutinov portret. Pri tumačenju izraza  prvi ktitor,  treba voditi računa o promenama vezanim za Deževski sabor. Da se život odvijao po planovima iz vremena kad počinje gradnja hrama, možda se takva oznaka uz ktitora ne bi ni našla. U novim uslovima, kad je na čelu zemlje drugi čovek koji bi trebalo da se brine o ovim ustanovama, svoj udeo u nastanku moravičkog sabornog hrama kralj Dragutin želi da istakne na ovaj način.
On jeste ovde označen kao prvi ktitor, ali s obzirom na funkciju hrama, pitanje je da li je mogao da koristi pravo na grob, ili on to nije ni želeo. Činjenica je da nije sahranjen u ovoj zadužbini, već u, za tu svrhu prilagođenoj kapeli pri uglednoj zadužbini svoga pradede i osnivača dinastije Stefana Nemanje, manastiru Svetog Đorđa u Rasu. Možda je Dragutin unekoliko iskoristio svoje ktitorsko pravo vezano za gradnju ariljskog hrama, jer postoji mogućnost da je tu sahranjen njegov sin Uroš.

SMENA VLADARA
Zbog tako specifične istorije ariljskog hrama, pošto njegov nastanak pripada vladavini dvojice kraljeva, ne može se izbeći pomen onoga što se desilo u međuvremenu, odnosno, između početka i završetka gradnje, tj. smena vladara na pomenutom deževskom saboru.
Kralj Milutin dolazi na presto na jedinstven način. To se ne dešava posle prirodne smrti prethodnog vladara, ali ni preko državnog udara, kao što je slučaj sa Milutinovim stricem Vladislavom, ocem Urošem, bratom Dragutinom, ili kao što pokušava kasnije njegov sin Stefan. Teško povređen posle pada sa konja, po oceni okoline, kralj Dragutin više nije sposoban za upravljanje zemljom i zato ustupa presto bratu Milutinu. Moguća griža savesti zbog zbacivanja oca šest godina ranije, verovatno je Dragutinu olakšala donošenje odluke. Okolnosti i uslovi predaje malo su poznati. Zna se da je dotadašnjem kralju ustupljen severni deo zemlje na upravu i izdržavanje.
Ubrzo posle toga, u odnosu na teritorijalni opseg srpske države nastaju velike i povoljne promene. Posle 1284. g. kao zet ugarskog kralja, Dragutin stiče Mačvansku banovinu sa Beogradom, a zatim je sa bratom, kraljem Milutinom osvojio nekadašnju Kučevsko-braničevsku oblast (dotle je pod upravom lokalnih moćnika Drmana i Kudelina). Tome je pripojeno i područje Usore i Soli. Ovim oblastima Dragutin je vladao duže od tri decenije, odnosno do svoje smrti, do 1316. g. Po sopstvenom izrazu, sačuvanom u potvrdi povelje za Milutinovu zadužbinu manastir Banjsku, on je „prežde bivši kralj“, a kod savremenika je češće pominjan kao „sremski kralj“.
U granicama njegove upravne oblasti nalaze se četiri episkopije - znači, više od jedne četvrtine ako se uzme da je Srpska crkva tada imala četrnaest eparhija - to su: Moravička, Dabarska, Beogradska i Braničevska episkopija. Nije poznato da je i u vreme sukoba među kraljevima Dragutin pravio teškoće u funkcionisanju crkvene organizacije ili nameravao da stvori svoju posebnu arhiepiskopiju, što je možda mogao. Treba podsetiti na još jedan primer Dragutinovog obazrivog ponašanja prema Crkvi. Godine 1276, kad je nasilno došao na vlast sa zbačenim kraljem Urošem Prvim, povukao se i tadašnji arhiepiskop Joanikije (1272-1276; 1279). Iako je arhiepiskopski tron ostao upražnjen na tako neprirodan način za tri godine, Dragutin nije hitao da ga popuni i dovede sebi odanog čoveka, već je sačekao prirodnu smrt izbeglog arhiepiskopa i tek onda pristupio izboru novog. Na mesto poglavara dolazi dotadašnji zetski episkop Jevstatije (1279-1286). Sa druge strane,  treba pomenuti i toleranciju kralja Milutin prema ranijem vladaru koji u svojoj oblasti vodi samostalan život, a povremeno se pojavljuje kao učesnik političkog života na nivou cele države, što u drugim prilikama nije bio slučaj jer se zbačeni vladar nije pojavljivao u javnom životu. Poslednji javni istup kralja Dragutina jeste njegova potvrda osnivačke povelje manastira Svetog Stefana u Banjskoj, grobnoj crkvi kralja Milutina. Vladajući kralj mogao je taj akt izdati i bez Dragutinove potvrde.
Do proširenja srpske države dolazi i na južnom pravcu u korist kralja Milutina. Novostečene oblasti pri sklapanju mira sa Vizantijom 1299. g. formalno su okarakterisane kao miraz uz vizantijsku princezu udatu za srpskog kralja. Sam Milutin kaže u jednoj svojoj povelji kako je stekao „skopsku stanu i ovčepoljsku i pološku i debarsku i druge ostale strane i potom postadoh zet blagovernom samodržavnom caru grčkom kir Androniku Paleologu i dade mi ovu zemlju u prikiju“.

PROMENE GRANICA DRŽAVE
Tako, oko 1300. g. oblast srpske države postaje mnogo šira, ali i „složenija“  u odnosu na onu iz vremena Deževskog sabora 1282. g. Nju, pored ostalog, čine i dva miraza. Pitanje je koliko bi se u takvim prilikama mogle primeniti neke konkretne odluke ukoliko ih je bilo sa sabora iz Deževe. Koliki je stepen promena nastao u životu države govori i to što nijedan od kraljeva nije za svoje sedište izabrao neko mesto u granicama zemlje do 1284. g. Obojica su se opredelili za novostečene oblasti. Kralj Milutin se vezuje za Skoplje, a raniji kralj Dragutin boravi u Beogradu i Debrcu. Miraz koji stiče kralj Milutin dugo će ostati u okviru srpske države, dok se onaj Dragutinov gubi posle njegove smrti. Što se tiče povremenih sukoba između Dragutina i Milutina, oni se ne moraju  bezuslovno vezivati samo za hipotetične odredbe deževskog sporazuma, već je jedan kralj mogao biti centar okupljanja nezadovoljnih iz druge oblasti koji su onda želeli, podsticali i stvarali uslove za sukob.
U katedrali moravičkih episkopa postoje dve zasebne portretne celine, jedna u naosu, a druga u priprati. Osobenost čini povorka arhijereja. Sličan motiv sačuvan je još i u Bogorodici Ljeviškoj, sedištu Prizrenske episkopije. Na severnom i zapadnom zidu prikazani su srpski arhiepiskopi (Sveti Sava (1219-1233), Arsenije (1233-1263), Sava II (1263-1271), Joanikije (1272-1276), Jevstatije I (1279-1286)  i Jevstatije II (1292-1309), do koga je moravički episkop Jevsevije). Odmah je jasno da tu nedostaju likovi arhiepiskopa Danila I i Jakova. Danilo je jedini poglavar koji je u vreme Arhiepiskopije smenjen. Biograf o tome govori na dva mesta, ali istim rečima iz kojih ne može da se nasluti šta je bio razlog smenjivanja. Odnos prema ovom arhiepiskopu bio je i kod savremenika neodređen, jer ga jedni izostavljaju pri nabrajanju, a drugi pominju.
Više je čudno izostavljanje arhiepiskopa Jakova (1286-1292). On je sa ostalim poglavarima predstavljen u sličnoj kompoziciji prizrenske katedrale nastaloj oko jednu deceniju kasnije. To je  utoliko teže objasniti ako je tu već predstavljen arhiepiskop Joanikije, prema kome ktitor ariljskog hrama verovatno nije bio povoljno raspoložen zbog njegovog odnosa posle 1276. g.  Za neke arhiepiskope, kao npr. za Jevstatija Prvog, ovo je najstariji sačuvani portret, za razliku od arhiepiskopa Arsenija koji je slikan već u manastiru Studenici. Na kompoziciji postoji razlika u odevanju između arhiepiskopa i moravičkih episkopa. Arhiepiskopi, umesto belih felona, nose polistavrione, tj. felone ukrašene krstovima. Ovde u Arilju, uz likove arhijereja beleži se samo zvanje episkopa, odn. arhiepiskopa, dok u sličnoj predstavi prizrenske katedrale uz zvanja se nalaze i tada korišćeni epiteti „sveosvećeni“ za episkopa, odn. „preosvećeni“ za arhiepiskopa.