Duhovni imperijalizam Vatikana

Papsko veće za dogmu i veru /Kongregacija za nauk vere/ je početkom jula meseca (10. jul) 2007. godine dalo izjavu da je Rimokatolička crkva jedina Hristova crkva.

Izjava kardinala Vilijema Levade, a po papinom blagoslovu, nije za pravoslavni hrišćanski svet u suštini nikakva novost. Ona je mnogo puta u istoriji bila ponovljena, čak i na grublji način (zanimljivo je povodom ove izjave reagovanje Njegove Svetosti rumunskog Patrijarha G. Teoktista, koji je sa zaprepašćenjem primio ovu „grubu izjavu“, jer „nas ne priznaju kao Crkvu“), da ne pominjemo, sem grubih izjava, još grublje ponašanje, ne samo u postupcima inkvizicije, već i u postupcima ophođenja prema „pravoslavnim šizmaticima“, koje treba, ne birajući sredstva, privesti u „jedino jedinstvo“ sub Petro, ako misle da se spasu. Ono što je kardinal V. Levada (inače je biskup u Americi, gde je upravo ovih dana objavljena vest da njegova crkva u Los Anđelesu treba da na ime odštete zbog pedofilije isplati žrtvama bezmalo sedam stotina miliona amerikanskih dolara) sada, to je bio kardinal Jozef Racinger (sadašnji papa) u doba pape Jovana Pavla Drugog, dakle zadužen za pitanja vere i učenja. Učeni kardinal Racinger je i u vreme prethodnog pape donosio sve odluke, čak i u ime pape Vojtile. Zato su ga popularno u Vatikanu zvali „papin zamrzivač“, jer su sve odluke papine prethodno morale da prođu kroz njegove ruke (ni ovde Nemac nije verovao Poljaku, kao u poznatom vicu na taj račun).
Što se tiče prirode i pojma Crkve Hristove, najbolje određenje dao je Nikejsko-carigradski Simvol vere (325. i 381. godine), u kome se kaže da hrišćani veruju „u jednu, svetu, sabornu i apostolsku Crkvu“. Treba reći i to da je zapadna crkva narušila Simvol vere jednim grubim, novouvedenim dodatkom i tako povredila suštinsku dogmu i veru u hrišćanskog Boga kao Svetu Trojicu - Oca, Sina i Duha Svetoga. Da li se, posle ovoga, bivši deo Crkve na Zapadu može nazvati Crkvom? Umesto ovoga, ne samo danas, već skoro jednu hiljadu godina unazad, od Crkve Hristove otpala Rimska patrijaršija, umesto ispravki i pokajanja, ide dalje, sebe proglašava za jedinu crkvu (po onoj narodnoj izreci da se svako obično hvali onim što nema), a svog čelnika za Hristovog zamenika (vicarius) na zemlji, koji je, sem toga još i nepogrešiv (počev od 1870. godine - Prvi vatikanski sabor). Ovakvo postupanje i ponašanje bivših rimskih, a i sadašnjih episkopa ostavilo je krupne tragove u hrišćanskoj civilizaciji svetskih razmera: u 16. veku od takve nazovicrkve odvojili su se protestanti koji su bili potpuno u pravu kada su protestovali protiv te i takve crkve i njenog čelnika (treba samo videti Augzburško ispovedanje vere iz 1530. godine, koje jeste samo prirodna reakcija na ondašnje katastrofalno stanje unutar zapadne crkve. Svakako, pravoslavni ni u kom slučaju ne odobravaju sve postupke i ponašanja budućih protestanata u 16. veku koji su, nažalost, otišli još dalje od onih protiv kojih su protestovali). Danas protestanata svih vrsta ima u svetu preko 250 miliona. Naravno, to Vatikan ne zabrinjava, oni verovatno imaju neka preča posla. Uostalom, za njih je sitnica i oko 300 miliona pravoslavnih u svetu, koji takođe nisu Crkva, kako to oni misle. Što se tiče pravoslavnih, ova izjava iz Vatikana je sasvim u redu. Takva je bila reakcija najmnogoljudnije pravoslavne Crkve u svetu, Ruske patrijaršije (mitropolit smolensko-kaljinigradski Kirilo). Pravoslavni nikada nisu držali do izjava i merila onih koji su od Crkve otpali. To nam čak nalažu mnogi kanoni vaseljenskih i pomesnih sabora.

(NE)ISKRENOST
Ono, međutim, što ponekad pravoslavne zabrinjava, a dobrim delom i zavarava, jeste neiskrenost Rimske otpale patrijaršije i njihovo uključivanje u pregovore sa Pravoslavnom crkvom oko mogućnosti eventualnog pomirenja ili postizanja jedinstva u veri, učenju i tako dalje. Najbolji je iskreni jezik pregovora. Ono što rimokatolicima najviše nedostaje jeste upravo to - iskrenost, te otuda i uporno i nepopravljivo ostajanje u onome u čemu jesu, ne samo od 9. već i 11. i potonjih vekova do danas. Papsko prvenstvo i duhovni imperijalizam su dva najveća okova koji teraju Rim da hramlje. Otac Justin Popović (+1978) je negde zapisao da su se u istoriji čovečanstva dogodila tri najveća pada od kojih čovečanstvo trpi: 1. jeste Adamov pad u Edemskom vrtu na Istoku (u Raju), 2. jeste Judino izdajstvo Gospoda Hrista, a 3. jeste papin pad. Da li je otac Justin pogrešio, ili možda preterao, kako neki misle? Naravno, kada trezvenije razmislimo, svakako, nažalost, on jeste u pravu, kada je u putanju rimokatolicizam i rimocentrizam.

Kada sa tih i takvih pozicija sa nekim pregovarate (da ste vi jedina Crkva), onda samo možete očekivati način ili model kako će vas obratiti, prevesti pod svoju duhovnu vlast i unapred postavljene nazore, jer ste u pregovorima bilo koje vrste stavljeni u samom početku u neravnopravan položaj. Ako iskrenije razgovarate sa bilo kojim rimokatoličkim teologom, a mnogo ih je takvih, on će vam iskreno reći da sve dogmatske, liturgijske, eklisiološke i obredne razlike nisu za njih ništa u odnosu na papski autoritet (papsko prvenstvo) i rimocentrizam koji vrhuni u Vatikanu kao svetovnoj državi koja vodi globalnu svetsku politiku (takozvana „crna interanacionala“ za razliku od doskora prisutne „crvene internacionale“ - misli se na komunizam kao svetski proces - ili „žute internacionale“, ako se već izražavamo u bojama). Mnogo je neuspelih pregovora sa rimokatolicima u istoriji Crkve. To u istoriji pokazuju jasno i nekoliki ozbiljniji pokušaji jedinstva crkava, u Lionu 1274. godine, gde praktično pregovora o veri i nije bilo, nego je jedinstvo (unija) jednostavno nametnuta po propozicijama koje je papa nametnuo vizantijskim pregovoračima. Srećom, nije to dugo trajalo. Slično se desilo u 15. veku (1439. godine u Firenci), gde je takođe, na ovaj ili onaj način, unija pravoslavnima nametnuta, mada je, doduše, i među pravoslavnima bilo onih koji su takvo jedinstvo prihvatali. To su i danas dobro poznati unijati ili grkokatolici, ili vernici istočnog-vizantijskog obreda, kako ih smišljeno u Vatikanu nazivaju. Pojam prozelitizam ili preveravanje onih koje Vatikan ne priznaje da su Crkva, traje oduvek, i to je, nažalost, način na koji rimokatolici vode „pregovore“ sa Pravoslavnom crkvom. Mešovita teološka komisija je pre nekoliko godina prekinula rad (u Baltimoru u Americi 2000. godine) zato što papa Jovan Pavle Drugi nije ispoštovao odluku te mešovite komisije da unijaćenje nije metod i način postizanja crkvenog jedinstva. Svakako, to nije mnogo ražalostilo rimokatolike, oni i dalje rade neki svoj posao prozelitizma i obraćanja već krštenih sa svih pravoslavnih geografskih i istorijskih područja u rimokatolicizam. Oni se toga čak i ne stide, gazeći pri tome ne samo nekakva hrišćanska, već i opšta ljudska i civilizacijska pravila ponašanja.

IZMEĐU HLEBA I OPSTANKA
Često su mnogi pravoslavci, za njih šizmatici, bili u prilici da biraju između hleba i golog opstanka i rimokatolicizma; većina je prihvatala papsku jurisdikciju. Treba se samo podsetiti Brest-litovske unije (1596), Užgorodske unije (1648), za Srbe pogubne Marčanske unije u 18. veku i Kukuške unije u 19. veku u Južnoj Srbiji, ili pre nekoliko godina (2003) kada je prvi put na prostorima Srbije (Ruski Krstur) papa Vojtila postavio unijatskog biskupa (izvesni Đuro Džudžar) u Vojvodini, da ne pominjemo agresivno i prozelitističko ponašanje nadbiskupa Stanislava (Hočevara) i papinog izaslanika u Srbiji, Evgenija Zbarbara.
Posle izjave Kongregacije na veru i dogmu, u Vatikanu imaju vešt običaj da se oglašavaju sa nekakvim dodatnim pojašnjenjima u kojima dociraju šta su upravo hteli da kažu. Tako je nadbiskup Anđelko (Angelo) Amato, inače sekretar pomenute Kongregacije, držeći se osnovne premise da je crkva zaista jedna, izjavio da je to, po njemu, bez sumnje upravo rimokatolička crkva „kojom upravljaju naslednik Apostola Petra i biskupi sjedinjeni s njim“. Ovde je vešto izbegao jedninu, jer rimokatoličkom crkvom upravlja papa. Nadbiskup Anđelko Amato jasno i nedvosmisleno kaže da se pojam Hristova Crkva jedino „nalazi u“, (subsistit) rimokatoličkoj crkvi. Ovo je veoma skromno objašnjenje i veoma lepo mišljenje o sebi samima. Isti nadbiskup dalje objašnjava da je Drugi vatikanski sabor (1962-1965) koristio pojam „crkva“ i za Pravoslavne crkve, iako su one odeljene. Ovaj izraz (sestrinske crkve) Vatikan koristi iz razloga što Pravoslavne crkve čuvaju apostolsko nasleđe (prejemstvo, sukcesiju), sveštenstvo i Evharistiju, ali dodaje on, one ipak nisu u jedinstvu sa papom.
Nedoslednost nadbiskupa Anđelka nije tako teško dokazati. Mnogo puta u istoriji rimokatolici nisu priznavali Sv. Tajnu sveštenstva u pravoslavnoj crkvi. Jedan od najpoznatijih papa, papa Inokentije 3, savremenik i inspirator Četvrtog krstaškog rata, kada su njegovi krstaši razorili i opljačkali vizantijsku prestonicu, nije priznao legitimitet tadašnjeg carigradskog patrijarha Jovana Desetog Kamatirosa (1198-1206), već je postavio svog „patrijarha“ na katedru Svetog Jovana Zlatoustog, venecijanca Tomasa Morozinija, dok je zakoniti patrijarh morao da pobegne, spasavajući život od razjarenih krstaša, u Nikeju. O drugim Svetim tajnama i da ne govorimo. Slično su se tzv. franko-krstaši ponašali i u Svetoj Zemlji, i to više puta, gde su, braneći Sveta mesta od muhamedanaca, progonili pravoslavne jerusalimske patrijarhe i episkope i postaljali latinske patrijarhe i episkope, što čine i danas. Ovde su reči „iskrenost“, „poštenje“, „dobronamernost“, „uvažavanje drugih“, tako daleke i strane, i to onoliko koliko je istok udaljen od zapada, a sever od juga.
Još u 19. veku dvojica papa, Pije 9 (1846-1878) i Lav 13 (1878-1903) imali su otvorene prozelitske namere prema pravoslavnim istočnim Crkvama. Prvi je 1848. godine izdao Poslanicu kojom otvoreno poziva pravoslavne da priđu u papsko jedinstvo. Pravoslavni su odgovorili poznatom Poslanicom iste godine u kojoj se između ostalog kaže da je papa „prisvojio za sebe kao sopstvenu vlastitost pravoslavnu Hristovu Crkvu, zbog toga što on, kao što se sam hvali, sedi na episkopskoj stolici Svetog Petra, hoće na taj način da ovom prevarom više prostih ljudi privoli otpadništvu od Pravoslavlja“ (Poslanica, videti kod. R. Popović, Izvori za crkvenu istoriju, Beograd 2006, str. 432). To je onaj papa koji je proglasio dve nove dogme: dogmu o neporočnom začeću Djeve Marije i dogmu o papinoj nepogrešivosti (1854. i 1870. godine). Ovakav njegov stav i ponašanje uticalo je da se od Vatikana odvoji Starokatolička crkva koja i danas postoji. U Poslanici pape Lava 13. iz 1894. godine otvoreno se u uniju sa Rimom pozivaju slovenske Crkve i narodi. Carigradski patrijarh Antim odgovorio je sa svojim Sinodom 1895. godine jednom Poslanicom u kojoj na uobičajeni način, ukratko izlaže predanjske pravoslavne stavove o Crkvi i njenoj veri. On takođe konstatuje da je ovakvo ponašanje pape u poslednje vreme upadljivo prema pravoslavnima, jer je „papska crkva odnedavno napustila put uveravanja i pregovaranja, i na opšte iznenađenje, neshvatljivo otpočela sablažnjavati svest prostodušnijih pravoslavnih hrišćana svojim poslanicama i kliricima, koji se javljaju u obliku Hristovih apostola, šaljući ove na Istok u odelu i kapom na glavi, kao što je propisano i za pravoslavne sveštenike, i upotrebljava mnogo puta i druga različita sredstva radi postizanja svoga prozelitskog cilja. S toga po svojoj svetoj dužnosti izdajemo ovu patrijaršijsku i sinodalnu Okružnicu radi očuvanja pravoslavne vere u pobožnosti znajući, da je čuvanje istinitih kanona ozbiljna dužnost svakoga, a mnogo više onih koji su se udostojili da upravljaju i da se staraju o drugima“ (Isto, str. 465).
Zanimljivo je kakve će biti i kakve jesu reakcije protestantskih crkava u svetu na ovu izjavu Kongregacije. Protestantske crkve su, u stvari, porod ili duhovni proizvod rimokatolicizma nastao u 16. veku. Na kraju, protestantski stavovi nas ne obavezuju, ali su svakako zanimljivi.
Ono što eventualno može da zabrinjava Crkvu danas, i o čemu moramo voditi računa na vaseljenskom i svepravoslavnom planu, jeste da svi pravoslavni u svetu, koliko nas ima, imamo isti i jedinstven crkveno-predanjski stav kada su u pitanju sve hrišćanske denominacije u savremenom svetu. Sve one prirodno žele da budu Crkva. Ta želja samo govori o dubokoj duhovnoj žeđi i težnji za iznalaženjem davno izgubljenog identiteta Crkve Hristove ovde i u večnosti.

NIJE LAKO BITI CRKVA
Nije lako biti i ostati Crkva, biti i u Jordanu, i na Tavoru, a ako zatreba i na Golgoti sa Hristom. „Neće svako ko govori Gospode, Gospode ...“ biti spasen, i neće svako ko nosi ime hrišćanin automatski biti spasen, čak i ako je pravoslavan. Truditi se da po veri, i životom i po delima budemo prepoznati, ne samo od ljudi, već i od samoga Hrista kao Njegova verna deca i učenici. Gospoda Hrista ništa i niko ne može zameniti, nikakav „vikarijus“, čak ni onaj „nepogrešivi“ u Rimu. Nije „namesništvo“ (vicarius) i „nepogrešivost“ (infallibilitas) samo posebnost rimske crkve: svi smo mi pomalo skloni i povodljivi za preteranim duhovnim autoritetom i ovlašćenjima. Vlast i gordost su čudna ponuda kojoj je veoma teško odoleti.

Poslednjih godina u celom hrišćanskom svetu sve više se može čuti zanimljiva ideja koja bi prevazišla sporenja po pitanju prvenstva, da prvo mesto u hrišćanskoj vaseljeni pripadne Majci svih Crkava, Jerusalimskoj patrijaršiji. Tako bi se spustila „gorda rimska obrva“ (izraz sv. Vasilija Velikog za Rim još u 4. veku) i davno istorijski prevaziđeni cezaropapistički nazori Carigradske patrijaršije kao Novog Rima (da ne pominjemo Treći Rim, odnosno Moskvu).                
 Protojerej-stavrofor  
dr Radomir Popović