Manastir Rmanj u prošlosti i sadašnjosti

Manastir Rmanj u Martin Brodu, u živopisnom predelu ušća Unca u Unu, važno je duhovno središte severne Tromeđe (trograničja Bosne, Like i Dalmacije). Narodna tradicija pripisuje njegovo podizanje Katarini Branković, ćerki srpskog despota Đurđa Brankovića, a ženi grofa Urliha II Celjskog. Prema imenu njihovog sina Hermana objašnjava se i poreklo imena manastira. Starija nauka računala je na ova narodna kazivanja, dok, sa druge strane nema pouzdanih izvora koji bi govorili o nastanku ove „svetonikolajevske obitelji“.

Prvi pouzdani podaci o bitisanju manastira Rmanj vode nas u 1498. godinu, kada su mu vojvode „Petar, Petrašin i Vukdrag“ darivale skupocenu Bogorodičinu ikonu. Kratak zapis o ovom poklanjanju treba posmatrati u kontekstu austrijskih izvora iz prve polovine XVI veka koji govore o preseljenjima Srba iz krajeva neposredno do manastira. Srpske seobe sa ishodištem iz okoline Srba, Glamoča i doline Unca, bile su predvođene vojvodama, a zaustavile su se u Žumberku, na granici Kranjske i Hrvatske. Usled turskih pritisaka, u ovom kretanju stanovništva uzeli su učešće i monasi iz Rmnja.
Manastir Rmanj je postojao i pre obnove Srpske Patrijaršije u Peći 1557. godine, o čemu svedoči pečat sa ugraviranom godinom (1553). Nakon pomenute obnove, manastir postaje značajan administrativni cenatar, pošto se u njega premešta stolica dabrobosanskih mitropolita. Rmanj ostaje sedište dabrobosanske mitropolije za vreme duže od jednog veka. Najznačajnija su imena ovih arhijereja iz tog vremena: Gavrila Avramovića i Teodora, koji je 1615. godine osnovao bogoslovsko učilište u dalmatinskom manastiru Krka.
Mitropoliti koji su stolovali u Rmnju potpisivali su se kao „dabrobosanski, kliški i lički“. Na prelazu iz XVI u XVII vek manastir Rmanj je brojao i do stotinu monaha, o čemu postoje pouzdana istorijska svedočanstva. Jedan njegov iguman, Sava Stanislavić, postaje 1648. godine episkop „marčanski i vretanijski“. U prvoj polovini XVII veka manastir Rmanj je bio žarište slikarskog i prepisivačkog rada, jednom rečju rasadnik duhovne i nacionalne elite.

Rmanjski kaluđeri su potpomagali i duhovno solidarisali sve oslobodilačke pokrete srpskog naroda i njegove Crkve, pa je tako manastir stradao i bio rušen od strane Turaka 1638. i 1661. godine. Tada se bratstvo iseljavalo na teritoriju Habsburške monarhije, gde su osnovali manastir Lepavinu i obnovili Marču.
Obnovljeni manastir Rmanj bio je kroz skoro čitav XVIII vek živ, pojući pravoslavni manastir u Bosanskoj Krajini, sve do pohare u 1785. godini, opet od turske ruke. On je bio dika dabrobosanskih mitropolita Srba i oponent mitropolitima fanariotima. Njegovo bratstvo se nakon 1776. godine za sva duhovna pitanja obraća srpskom episkopu gornjokarlovačkom. Poznati su nam sledeći igumani iz ovog vremena: hadži Vasilije, Vasilije Tišma, Melentije Vukolajević, Teofil Borovina, Nil Bubalović i Vasilije Crnobrnja. Na austrijskom ratnom planu Unca i Une iz 1794. Rmanj je skiciran, što nam pruža dosta solidan uvid u onovremeno stanje: konaci su bili porušeni, ali je hram opstao.

DEVETNAESTI
I DVADESETI VEK
Prva polovina XIX veka zatiče manastir pust, bez monaha. U njega su upereni pobožni i bogočežnjivi pogledi stanovnika iz susednih srpskih sela. Manastirište zrači duhovnom snagom liturgisanja i molitvoslovlja prethodnih vekova. Zapusteli Rmanj je obnovljen i osposobljen za monaški život zalaganjem i materijalnom potporom trgovca iz Bosanskog Grahova Gavra Vučkovića 1863. godine. Pravoslavna svetinja bila je predmet mržnje begovske porodice Kulenovića koji su iskoristili slom ustanka 1875. godine da bi devastirali manastir i mučili njegovo bratstvo. Tada je Rmanj posetio čuveni engleski arheolog Džon Artur Evans, koji u svojim Iliriskim pismima opisuje srpske vođe i glavare, kao i njihovo saborovanje pored manastirskog hrama. Opet obnovljeni Rmanj osvećuje 1883. godine mitropolit Sava (Kosanović).
Slom Kraljevine Jugoslavije bio je uvod u najveće stradanje koje je Rmanj doživeo na svom istorijskom putu. Od zločinačke ustaške ruke 1941. godine mučenički je postradao pravoslavni sveštenik, protojerej Milan Popović, koji je služio u manastiru. Na Veliki četvrtak 1944. godine manastir Rmanj je bombardovao nacistički Luftvafe, budući da se tu nalazila partizanska bolnica. Rmanj je uništen do temelja, a zauvek su nestale njegove nikada proučene i opisane freske.
Nove komunističke vlasti su punih trideset godina kočile vaskrsavanje Rmnja. Trud, umešnost i upornost dalmatinskog episkopa Stefana (Boce) donele su 1974. obnavljanje manastirskog hrama. Po dolasku na tron episkopa eparhije bihaćko-petrovačke Nj. Pr. Episkopa Hrizostoma (Jevića) otpočinje rad na potpunoj obnovi manastira Rmanj i monaškog života u njemu. Eparhija Bihaćko-petrovačka ulaže velike napore da se manastir obnovi u potpunosti. Danas njegovo bratstvo čine trojica sveštenomonaha.
Rmanj je međunarodno stecište likovnih umetnika koji nastavljaju tradiciju stare škole ikonopisa. Drevni liturgijski predmeti u nekadašnjem posedu manastira nalaze se sada po riznicama pravoslavnih manastira u Hrvatskoj, a jedan deo je u muzejima u Srbiji.

PRIRODNA SREDINA
Ono što pleni svakog posetioca Martin Broda, jeste dolina Unca sa interesantim i razigranim tokom, koji se svakim metrom preobražava u nizove slapova i prirodnih padova. Vegetacija je bogata, tako da po svežini vazduha ovaj kraj Zapadne Bosne ne zaostaje ni za najboljim banjama u Evropi. Ne suviše ozbiljni publicisti nazivali su ušće Unca u Unu, tu useklinu u krečnjačkom terenu, Dolinom bogova. Martin Brod je, za veliki broj Srba koji su uzmicali u izbegličkim kolonama pred „Olujom“ 1995. godine, bio usputna stanica na putu spasa. Oni nisu mogli da se dive njegovoj prirodi i pejzažu, ali su mogli da se napiju vode i osveže na (i leti poprilično ledenoj) Uni i njenom prijatelju Uncu.
Potpisivanjem Dejtonskog sporazuma 1995. godine, Martin Brod je pripojen opštini Bihać i dodeljen kantonu Unsko-sanskom, a grad Drvar, zapravo istočni deo nekadašnje opštine, potpao je pod administraciju Livanjskog kantona. Srpski susedi i suparnici u okončanom ratu mogli su trijumfalno da tvrde kako je najsrpskiji grad Bosne i Hercegovine izbijen iz sastava Republike Srpske. Izbeglištvo srpskog stanovništva i naseljavanje Hrvata u „osvojene“ krajeve privremeno je dovelo do etničkog disbalansa. Međutim, danas su Srbi na celoj teritoriji predratne opštine Drvar apsolutna većina. Manastir Rmanj je svoje nove konake, čiji su temelji osvećeni 1993. godine, konačno dobio useljive krajem 2006. godine.

PRITISCI NOVE
KULTURNE POLITIKE
Jedna ekskurzija studenata istorije, koju je predvodio univerzitetski profesor iz Zagreba, došla je u manastir gde je imala priliku da odsluša njegovu besedu kako je Rmanj benediktinski manastir na „teritoriju turske Hrvatske“. Tom „sveučilišnom“ profesoru nije imao ko da uzvrati rimokatoličkim faktografskim arsenalom, podacima iz Farlatija, koji navodi pismo pape Grgura XI iz 1372. godine u kome se ukazuje „na veliki broj šizmatika na granicama Krbave i Bosne“. To su upravo krajevi u okolini manastira Rmanj. Grigorije Božović je na jednom mestu zapisao kako je pravaško orijentisani istoričar Milan Šuflaj „imao veliku istorijsku intuiciju kad je bio ispravan prema svojoj naučnoj savesti. Srbi uz sinje more i po ovoj krajini nisu samo turska i uskočka bežanija“ (Politika, 7. maj 1937, XXXIV, br. 10398, str. 6).
Manastir je u jesen 1995. godine bio miniran od strane regularne vojske Republike Hrvatske. Hram je bio oskrnavljen. Stručnjaci za eksploziv iz Britanskih snaga u sastavu SFOR-a razminirali su pravoslavnu svetinju koju je, uz samo jedan nepromišljeni potez, mogla da zadesi sudbina toliko puta doživljena u njenoj viševekovnoj istoriji. Englezi su se, bar tako, odužili pravoslavnom manastiru koji je daleke 1875. pod svoj krov primio ser Džona Artura Evansa, arheologa i avanturistu, koga je ponela oslobodilačka borba srpskog naroda, i čije su simpatije bile na starni Krajišnika u pokušaju da sruše Osmanskog kolosa.

DANAŠNjE STANjE
U minulom vremenu komunističke vladavine, manastir Rmanj je bio zapostavljan, nažalost od sve samih rođenih Srba koji su, kao ljudi režima i na sigurnim društvenim položajima, prezirali Pravoslavlje koje tada nije bilo u modi. Državne institucije, komunalne službe i lokalna partijska vrhuška, zapostavljale su Rmanj, otvoreno izražavajući netrpeljivost prema manastiru čija je obnova bila duhovna potreba i kulturni dug kraju koji je uvek bio na predstraži Srpstva i Pravoslavlja. Manastirište je zamalo doživelo da se preko njega pretera makadamski put. Posao nacista i ustaša nastavljali su Srbi komunisti, zaslepljeni zanosom bogoboračke ideologije. Titova pećina bila je centar takvog, veštački stvaranog i održavanog kulta. Njena baraka gorela je kao što su goreli i mnogi srpski spomenici i domovi 1995. godine. Ali, jedna američka fondacija je odmah izdvojila novac da se kompleks Titove pećine u Drvaru obnovi, sve pod parolom vrednosti civilnog društva i multietničkog saživljavanja. Pravoslavne crkve i manastiri u Bosni, Hrvatskoj i na Kosovu najvećim delom se obnavljaju domaćim sredstvima. Kantonalne vlasti i vlasti Federacije BiH neznatan deo budžeta daju Srpskoj Pravoslavnoj Crkvi. Ali, Rmanj je mnogo puta bio ptica feniks, obnavljan iz sopstvenog pepela. Naravno, kad su se monasi u njemu vekovima molili Pobeditelju smrti, Prvencu iz mrtvih, Hristu - Zemlji Živih.
Nestašan i hučan Unac se, tik pored manastirskog konaka, uliva u lepoticu Unu, a onaj ko je uz njegov buk tamo slatko zaspao i dočekao početak Svete Liturgije, razume stihove:
„Da mi daju pola svijeta, mom je srcu preče
Ono parče đedovine kuda Unac teče!“
Radovan Pilipović