Drugačije značenje reči

Na osnovu nekoliko Milutinovih portreta nastalih po njegovim zadužbinama u vrlo kratkom vremenskom razmaku, koji se meri mesecima, pred kraj života primećuje se kako kralj kopni kao da ga nešto „jede“. Da li je to samo usled toliko napora graditeljske aktivnosti koja se odvija ritmom maksimalnog opterećenja i prati se do zadnjih nedelja kraljevog života?

Kraljica Jelena živi skoro pet decenija duže od svog muža kralja Uroša I (1242-1276/7.), ali njeni sinovi - kraljevi Dragutin (1276-1282) i Milutin neće mnogo nadživeti svoju majku (+1214). Stariji sin Dragutin nadživeće je za samo dve godine, a mlađi Milutin umire sedam godina nakon majke.
Ne može se reći da smrt Milutina dolazi naglo i neočekivano jer je opadanje zdravlja bilo vidljivo za svakog, a ipak u momentu gašenja života sledi takav tok događaja kao da se to nije očekivalo. U zemlji nastaju neredi i samo odlučnost odanog prijatelja humskog episkopa Danila čini da sahrana kralja bude pristojna. Nije rešeno ni pitanje nasleđa na kraljevom prestolu.

PORTRET KTITORA
Prema poznatim primerima izgleda da ne postoje određena pravila o načinu predstavljanja ktitorovog portreta. U Bogorodici Ljeviškoj kralj Milutin je predstavljen na istočnom zidu priprate. U rukama drži model crkve. U Kraljevoj crkvi u manastiru Studenici portret se nalazi na južnom zidu naosa. U manastiru Nagoričinu ktitorski lik je na severnom zidu naosa. U svetogorskom manastiru Hilandaru portret je na južnom zidu zapadnog dela crkve iznad Nemanjinog groba. U manastiru Gračanici ktitorska kompozicija odlikuje se svojim smeštajem u prolazu između priprate i naosa. Kralj Milutin je na desnoj južnoj strani - a kraljica Simonida na severnoj. Prema njima sleću dva anđela sa krunama.
Zadužbinarstvo Nemanje i njegovog praunuka Milutina odvija se istim pravcima i ima međunarodni karakter jer nije strogo nacionalno ili vezano samo za teritoriju srpske države. Ono „ruši granice“ prvo razmeštajem zadužbina, jer se gradi širom pravoslavne vaseljene, a zatim u njegovom izvođenju učestvuju domaći i strani umetnici. Tome treba dodati svestrani kvalitet onog što je urađeno i što je univerzalna vrednost.

Što se tiče gradnje van zemlje - u Solunu, Svetoj Gori, Carigradu i Svetoj Zemlji, tu kralj Milutin ide već pripremljenim stazama rodonačelnika dinastije - Stefana Nemanje. O tim delima govori Nemanjin sin i biograf. Po njemu Nemanja šalje „darove, počevši od velike crkve Gospodnje, koja je u Jerusalimu i Svetog Jovana Preteče... (crkvi) Svete i Preslavne uvek Djeve Bogorodice u Evergetidi u Konstantinovom i crkvi Svetog arhistratiga Mihaila u gradu zvanom Skoplje, „kome i hram podiže na mestu tom, i Svetoga velikomučenika Hristovog Dimitrija u Solunskom gradu...“ Oronuli hramovi koje preuzima Milutin od Vizantije predstaljaju sliku svoje države u kojoj su nastali i traže korenitu obnovu. Sačuvane Milutinove građevine beleže već punih osam vekova trajanja i ne može im se ništa zameriti, a prošle su kroz stoleća krajnje nepovoljna za opstanak.
U niz slučajeva ovde pomenutih dela Milutinovog zadužbinarstva može se primeniti izraz koji deluje kao „formula“: Najveći ktitor posle (ime osnivača) ...jeste kralj Milutin“, obnovitelj ma koliko učinio dolazi u senku osnivača. Milutin to svesno radi jer mu je pred očima potreba obnove iznad ličnog ugleda.
Ostaje pitanje da li su Milutinove gradnje nastajale samo po ličnom nahođenju i odluci ili do njih dolazi kroz susret kraljeve želje i spremnosti za obnovom i nastojanja preduzimljivih episkopa i igumana da svoje oronule hramove zamene novim. Podrazumeva se pri tom da će najveći teret oko izvođenja tih poslova pripasti njima. Sudeći prema tome što kralj počinje da se stara o sedištu humske episkopije tek na molbu aktuelnog episkopa Danila inicijativa za gradnju dolazi „odozdo“. Fenomenu Milutinovog zadužbinarstva može se prići na više načina. Moguće je da se uzme u razmatranje sve što je nastalo tokom njegove 40-godišnje vladavine. Međutim, suština pomenutog fenomena predstavlja ritam gradnje tokom druge decenije četrnaestog veka. Strogo rečeno, zadužbina je samo manastir Banjska jer je predviđena da bude mesto njegovog stalnog počinka. Sa druge strane, bar hipotetički treba govoriti o svemu što je za vreme ovog vladara nastalo. To je svakako šire od onog o čemu smo bar minimalno obavešteni. Zatim dolazi ono što je sačuvano.

MALO OČUVANOG
Poznato je kako je kralj, pored ostalih obnovio četiri hrama posvećena Svetom Đorđu (Nagoričino, Skoplje, Orahovica i Solun) od njih je sačuvan samo hram u Nagoričinu. Znači odnos urađenog prema sačuvanom jeste četiri prema jedan. Unekoliko se može govoriti o sličnoj analogiji i kada je u pitanju celokupno Milutinovo zadužbinarstvo, gde se govori o četrdeset podignutih hramova od kojih je sačuvano - zavisno od načina brojanja, oko desetak, onda je i tu odnos sagrađenog i sačuvanog četiri prema jedan. U Svetoj Gori carski manastiri se i gradnjom odlikuju u odnosu na druge obitelji. Tako nije slučajno da je saborni hram manastira Hilandara sličan onima u Velikoj Lavri, Vatopedu i Ivironu. Sličnost se odnosi čak i na sistem obrade crkvenog poda. Međutim Milutin ne razdvaja svoja dela. Ona su sva izvedena na takav način, kao da su „carska“. Ne pravi se razlika između katolikona manastira Hilandara i njegovog metoha - crkve svetog Nikite kod Skoplja.
Kraljev biograf arhepiskop Danilo - svestan da zadužbinarstvo Milutina predstavlja najblistaviji deo njegovog života i nastoji da taj deo žitija posvećen gradnji hramova pretvori u poemu, ali ne uspeva da to učini iz „jednog poteza“, i zato se na njega vraća u više navrata. Po prirodi žanra njegovog dela od biografa se ne može očekivati da pobroji sve ono što je Milutin sagradio. Tim povodom treba reći da je on ipak pobrojao njegove najveće poduhvate.
Nekoliko decenija posle nastanka žitija pisac Službe kralju Milutinu oseća se pobuđenim da pomene još poneku kraljevu zadužbinu koje nema u žitiju. Tokom izučavanja ovih pojava primećuje se kako nastaju i problemi u razumevanju pojedinih izraza, danas široko korišćenih i jasno određenih. Međutim dok su upotrebljavani u veku kralja Milutina oni su imali pored osnovnog i još neko značenje. Tako je sa izrazom „rukopoloženje“ i „ukras“. „Reč rukopoloženje kod Danila II ne znači crkveni obred kojim se stiče neki od sveštenih činova i nije istovetan sa grčkom reči „hirotonija“ reč rukopoloženje znači delo nastalo brigom nekog čoveka - odnosno zadužbinara“.
Nije suvišno podsetiti da i izvorna grčka rač „hirotonija“ u to vreme nema jedinstveno značenje kao danas - kad se odnosi samo na rukopoloženje sveštenoslužitelja - već je u podjednakoj meri označavala i izbor odgovarajuće ličnosti raznim povodima i u raznim prilikama crkvenog života. Tako se u dvadeset devetoj glavi Hilandarskog tipika kaže: „Hirotonije služitelja treba da bivaju posle ekonomovog postavljenja“, a tu se konkretno radi o postavljenju manastirskog ključara.

ZNAČENjE TRI REČI
Sa druge strane povest o izboru patrijarha Jefrema (1375) u zborniku Životi kraljeva i arhiepiskopa srpskih izraz hirotonija koristi se u smislu izbora baš onako kako o tome govori komentator kanona Zonara: „Danas se rukopoloženjem naziva čin molitava posvećenja nad izabranim za svešteničku službu i prizivanje na njega Svetoga Duha jer arhijerej kad blagosilja onoga koga rukopolaže, pruža ruku, a u drevnosti se i sam izbor naziva hirotonija. Jer kad je dotičnim građanima dozvoljeno bilo birati episkope, narod se skupljao i jedni su želeli ovoga, a drugi onoga. Pa da bi glasovi većine dobili nadmoć, birači, kažu, pružali su ruke i po tome su se glasovi brojali i koga je većina želela, smatrao se izabranim za arhijerejstvo; i od ovoga je uzeta reč rukopoloženje. Ovu reč u ovom smislu upotrebljavali su i oci sabora nazivajući rukopoloženjem i sam izbor“.
I reč „ukras“ ima u vreme kralja Milutina daleko šire značenje od današnjeg i u prvom redu odnosi se na snabdevanje novog hrama potrebnim utvarima: „I što sam dao iz svojega doma ili živi ili mrtav prilog, to jest što je unutar crkve na službu i ukras crkveni - knjige, ikone, zavese, časni krstovi, sasudi zlatni i srebrni i druge sve malo i veliko; takođe i izvan crkve što je na potrebu strancu i onima koji hoće da se s njim mole Bogu za dušu mog kraljevstva - ili vinogradi ili maslinjaci, ili kobile ili ovce, ili koze, ili goveda i sve što je dalo moje kraljevstvo pirgu“. Mogu se pomenuti još neki primeri. Tako izraz „crkvene potrebe“ koji se često sreće po starim srpskim biografijama odnosi se na predmete keophodne pri bogosluženju.
Tu je i reč „moljenje“ koja pored svog osnovnog značenje ponekad ulazi i u oblast zadužbinarstva da označava konkretno učinjeno dobro delo, odnosno zadužbinu.
Raspoloživi izvori daju malo vesti po kojima bi se mogao osetiti duh vremena i ovde često pominjanim godinama graditeljske groznice koja je za crkvu i stanovništvo predstavljala veliki napor. Dramatika tog vremena ne oseća se ni kod arhiepiskopa Danila. Na to utiče priroda spisa, a potom treba imati na umu da on piše kad su poslovi završeni i duhovi se „smirili“. Izgleda da ni savremeni autori na tom planu ne čine dovoljno.
Krajem pete decenije XIV veka car Dušan gradi svoju zadužbinu manastir Svetih Arhanđela. Koliko je poznato to je jedini poduhvat takvog obima u tim godinama. Pa iako je jedini, on unosi poremećaj u tekuću trgovinu olovom. „Car je u to doba naredio da se sve olovo iz rudnika Trepča koje je zakupac rudnika prodao u Kotor za deset hiljada perpera, ima zadržati i predati igumanu carevog manastira Svetih Arhanđela, da se njime pokrije nova crkva“. Može se samo pretpostaviti kakvi „potresi“ u životu nastaju oko 1315. godine kad se istovremeno gradi više veličanstvenih hramova - čije su potrebe bile ogromne.