Crkva Svetog kralja Stefana Dečanskog

Naselje Železnik je bilo sastavni deo grada tokom duge i bogate istorije Beograda, prvo kao odbrambeni i utvrđeni deo, a kasnije kao zemljoradnički i rudarski atar, sve do druge polovine 19. veka.

Pominje se još u antičkom periodu, a njegove zidine su se prostirale iz pravca grada i Makiša, pa prema Ostružnici. Prve pisane podatke o Železniku nalazimo u turskim katastrima iz 16. veka, gde se pominje selo Suhi Železnik i muški  manastir Prevelika, koji se nalazio kod izvora Čitačke reke. Podatke o postojanju ovog srednjovekovnog manastira koji su turci porušili, nalazimo i na mapi jednog dela beogradskog distrikta iz 1721, gde su na lokaciji današnjeg naselja ucrtane ruševine nekadašnjeg srpskog manastira.
Prva crkva u ovom kraju, posvećena Svetom Vaznesenju Hristovom, sazidana je 1733. godine, a o njoj nam svedoči izveštaj Maksima Ratkovića objavljen u Glasniku Srpskog učenog društva iz 1884. godine. Na osnovu oskudnih podataka koje posedujemo saznajemo da je hram bio izgrađen od kamena i zemlje, bez svoda i pokriven daskama. U događajima koji slede podelio je sudbinu celokupnog kraja i bio spaljen u turskoj odmazdi na Železnik 1788. godine. Naime, Železnik je do temelja bio spaljen, jer su te godine Srbi pod komandom Radiča Petrovića ovde dočekali odeljenje turske vojske i pogubili oko 150 Turaka. Celokupno stanovništvo prebeglo je u Austriju, a naselje nakon ovih nemilih događaja nastanjuju porodice iz ostalih krajeva Srbije.

IZGRADNjA HRAMA
Današnja crkva sagrađena je 1905. godine na mestu starog seoskog groblja, preko puta škole, verovatno na temeljima starije bogomolje. Nadgrobni spomenici ovog groblja su bili iskorišćeni za zidanje temelja crkve od kamenih blokova. Podignuta je zahvaljujući velikoj donaciji ktitorke Katarine Jovanović iz Beograda koja je to učinila  za pokoj duše svojih predaka, poreklom iz Železnika. U kripti hrama nalazi se i  njena porodična grobnica.
Želja joj je bila da se hram posveti Svetom Stefanu Dečanakom Kralju Srpskom, njenoj krsnoj slavi, jer nije imala muškog potomka kome bi je ostavila u nasleđe. Pored novčanog priloga i staranja o nabavci materijala za izgradnju, ktitorka je veliki trud uložila  na polju izdvajanja ove crkve iz ostružničke parohije i formiranju železničke parohije. Gospođa ktitorka nažalost nije doživela ispunjenje svoje poslednje ovozemaljske želje i odluku Svetog arhijerejskog sabora od 7. oktobra 1909. godine o formiranju nove železničke parohije.
 Radovi na izgradnji su tekli ubrzanim tokom, tako da od osvećenja temelja (1905. godine) pa do završetka radova i opremanja hrama svim potrebnim stvarima, nije prošlo ni godinu dana. Osvećenje hrama je 16. aprila 1906. godine izvršio arhiepiskop beogradski i mitropolit srpski Dimitrije, a u prisustvu kralja Petara I Karađorđevića i  mnoštva državnih predstavnika.

ARHITEKTURA
Crkvu je projektovao arhitekta Dragomir Tadić, profesor Beogradskog univerziteta. To je jednobrodna građevina bez kubeta, sa polukružnom (spolja petostranom) apsidom na istočnoj i malom pripratom na zapadnoj strani. Zasvedena je poluobličastim svodom sa dva potporna luka koja dele naos na tri kompartimenta. Pored ulaza u hram, sa zapadne strane, nešto kasnije 1961. godine, podignut je manji vestibal sa zvonikom koji je zidan tako da oponaša srpsko-vizantijsku graditeljsku školu, sa karakterističnom polihronijom zidnih površina. Pri izradi plana izgradnje zvonika u opticaju je bilo nekoliko rešenja. Naime, prvo je posao bio poveren jednom građevinskom tehničaru koji nije bio dovoljno kompetentan, a zatim je preuzeo arhitekta Miomir Korunović koji je zvonik video odvojenim od crkve. Plan arh. Tadića je, na kraju, prihvaćen kao najprikladniji.
Na zapadnom zidu, u naosu crkve se nalazi mermerna ploča  sa ktitorkinim natpisom: Zadužbina Katrine udova Mih. Jovanovića trgovca iz Beograda, posvećena 11. novembra 1605. godine Svetom Kralju Stefanu Dečanskom. Na crkvi se nalazi još jedna ploča slične sadržine.

U porti hrama je nedavno izgrađen parohijski dom i kapela.
Na ikonostasu širine 4,35m  nalazimo manje duborezačke ukrase. Ikone na njemu nisu od neke posebne umetničke ili istorijske vrednosti. Živopis je predstavljen na svodu crkve i na pilastrima i to: na svodu iznad centralnog dela naosa-Hristos, u uglovima jevanđelisti, u oltaru sveti Simeon Mirotočivi i sveti Sava, a na pilastrima srpski vladri-svetitelji.

PRVI SVETSKI RAT
Crkveni život ove parohije se odvijao normalnim tokom sve do  nastupajućih događaja iz Prvog svetskog rata. Tokom boravka neprijateljskih trupa u Železniku 1914. godine, crkva je obijena, ispreturana, nameštaj, knjige i sasudi izbačeni u portu i spaljeni, a sama crkva je pretvorena u bolnicu za ranjenike. Uz to je 128 muškaraca raznog uzrasta odvedeno u mađarske logore kao vojni zarobljenici,a da pri tom među njima nije bilo nijednog vojnika. Uglavnom su to bili starci, onesposobljeni vojnici-invalidi i deca. Vratilo se negde oko tridesetak živih. Boravak u zarobljeništvu nije zaobišao ni paroha železničke crkve o. Tomu Burkovića koji je dve godine proveo u mađarskom logoru Nežider. U spomen na preko 210 žrtava iz Železnika koje je ovaj rat odneo, u crkvenoj porti je podignut spomenik žrtvama rata do 1920. godine.

IZVOR SVETE PETKE
U neposrednoj blizini hrama  nalazi se izvor svete Petke koji meštani posećuju zbog hladne vode, ali i zato što ga smatraju čudotvornim. Prenosi se usmeno predanje po kome je postojala mala drvena crkvica kod ovog izvora posvećena svetoj Petki u kojoj su služila dva kaluđera. Smatra se da su je Turci srušili.  Pored ovog, i izvora svete Petke na Kalemegdanu, poznato je da i Rakovica ima vodu svete Petke, što nam samo svedoči o tome u kojoj  meri je kult ove svetiteljke razvijen u našem narodu. U skorijoj budućnosti se planira izgradnja kapele na ovom mestu.

Sveštenstvo je na čelu sa starešinom protojerejem Draganom Anđelićem devedesetih godina otpočelo sa organizovanjem tribina na kojima su govorili i profesori Bogoslovskog fakulteta, verske nastave, misionarenja putem emisija na lokalnom radiju, organizovanjem dobrotvornih akcije za pomoć deci bez roditelja u Zvečanskoj ulici, štampanja biltena „Dečanac“ versko-naučnog karatera.